Żywienie dla zdrowia

Standard organizacyjny żywienia zbiorowego, wprowadzony Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 12 grudnia 2025 r. (link prowadzący do dokumentu), ma na celu ujednolicenie oraz podniesienie jakości żywienia pacjentów hospitalizowanych. Odpowiednie żywienie stanowi istotny element procesu leczenia i wspiera powrót pacjentów do zdrowia.

Standard organizacyjny żywienia zbiorowego wprowadzono jako rozwiązanie systemowe. Od 1 stycznia 2026 roku zastąpiło program pilotażowy "Dobry posiłek w szpitalu", który był realizowany również w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym Nr 4 w Lublinie - link prowadzący do zakładki Program "Dobry posiłek w szpitalu".

W zakładce "Żywienie dla zdrowia" publikujemy aktualne jadłospisy, materiały edukacyjne z zakresu żywienia i dietetyki oraz wyniki badań laboratoryjnych posiłków.

Dlaczego żywienie jest częścią leczenia

Rola żywienia w procesie zdrowienia

Odpowiednie żywienie jest nieodłącznym elementem leczenia szpitalnego. Dostarcza organizmowi energii oraz składników odżywczych niezbędnych do funkcjonowania, regeneracji tkanek i prawidłowej pracy układu odpornościowego.

W czasie choroby zapotrzebowanie organizmu na energię, białko, witaminy i składniki mineralne często wzrasta. Właściwie dobrana dieta wspiera proces leczenia, pomaga utrzymać siły organizmu oraz sprzyja szybszemu powrotowi do zdrowia.

Wpływ odżywienia na przebieg choroby i rekonwalescencję

Stan odżywienia ma istotny wpływ na przebieg choroby i efekty leczenia. Niedożywienie lub nieodpowiednia dieta mogą prowadzić do:

osłabienia organizmu,
wydłużenia czasu hospitalizacji,
zwiększonego ryzyka powikłań,
wolniejszego gojenia się ran,
pogorszenia tolerancji leczenia.

Z kolei prawidłowe żywienie:

wspiera procesy regeneracyjne,
poprawia odporność,
zwiększa skuteczność leczenia,
ułatwia powrót do codziennej aktywności po chorobie.

Dlatego żywienie w szpitalu traktowane jest jako ważny element kompleksowej opieki nad pacjentem.

Źródło:

Thibault, R., Abbasoglu, O., Ioannou, E., Siljamäki-Ojansuu, U., Pichard, C., & Bischoff, S. C. (2021). ESPEN guideline on hospital nutrition. Clinical Nutrition, 40, 5684–5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.12.028

Jak dobierana jest dieta szpitalna

Kto decyduje o rodzaju diety

Rodzaj diety stosowanej w szpitalu jest dobierany indywidualnie do potrzeb pacjenta. Decyzje dotyczące żywienia podejmowane są przez dietetyka po ewentualnej konsultacji z lekarzem lub innymi członkami zespołu terapeutycznego (np. pielęgniarką, logopedą)

Celem jest zapewnienie diety, która najlepiej wspiera proces leczenia i jest dostosowana do aktualnego stanu zdrowia pacjenta.

Jak uwzględniany jest stan zdrowia pacjenta

Przy doborze diety brane są pod uwagę m.in.:

rozpoznanie choroby i choroby współistniejące,
stan odżywienia,
aktualny stan kliniczny pacjenta,
tolerancja posiłków,
ewentualne problemy z gryzieniem lub połykaniem,
zapotrzebowanie na składniki odżywcze.

Dieta może różnić się w zależności od oddziału, etapu leczenia oraz indywidualnych potrzeb pacjenta.

Możliwe modyfikacje diety w trakcie hospitalizacji

W trakcie pobytu w szpitalu dieta może być modyfikowana, jeśli zmienia się stan zdrowia pacjenta lub jego potrzeby żywieniowe.

Modyfikacje mogą dotyczyć m.in.:

rodzaju diety,
konsystencji posiłków,
składu lub wartości odżywczej posiłków,
włączenia dodatkowego wsparcia żywieniowego.

W przypadku trudności z jedzeniem, braku apetytu lub problemów z tolerancją posiłków pacjent powinien poinformować personel medyczny, aby możliwe było dostosowanie żywienia do aktualnych potrzeb.

Źródło:

Thibault R, Abbasoglu O, Ioannou E, et al. ESPEN guideline on hospital nutrition. Clin Nutr. 2021;40(12):5684-5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.09.039

Diety stosowane w szpitalu

Charakterystyka diet szpitalnych zgodnych z zaleceniami Ministerstwa Zdrowia

D01 Dieta podstawowa

Dla pacjentów przebywających w szpitalu, którzy nie wymagają specjalnych modyfikacji dietetycznych. Dieta spełnia zasady prawidłowego żywienia osób zdrowych i stanowi podstawę do planowania diet leczniczych,

Najważniejsze zalecenia:

Dieta jest zbilansowana i różnorodna,
Warzywa lub owoce są dodawane do każdego posiłku,
Codziennie uwzględnia się produkty pełnoziarniste (co najmniej 1 posiłek dziennie) oraz mleko lub produkty mleczne w minimum 2 posiłkach,
W każdym posiłku podawane jest źródło białka (mięso, ryby, jaja, nasiona roślin strączkowych lub ich przetwory), a ryby oraz strączki pojawiają się regularnie w jadłospisie dekadowym,
Podstawowym źródłem tłuszczu są tłuszcze roślinne (np. olej rzepakowy),
Ogranicza się cukry dodane i sól – napoje podawane są bez dodatku cukru (dopuszczalnie niewielka ilość w kompocie), a potrawy doprawiane głównie ziołami,
Zaleca się techniki kulinarne sprzyjające zdrowiu: gotowanie, gotowanie na parze, duszenie, pieczenie bez tłuszczu. Potrawy smażone są ograniczone.

D02 Dieta łatwostrawna

Dla pacjentów z chorobami przewodu pokarmowego lub w okresie po zabiegu.

Najważniejsze zalecenia:

Produkty łatwe do trawienia (gotowane, duszone, pieczone),
Ograniczenie tłuszczów smażonych i ciężkostrawnych,
Pieczywo pszenne i pszenno- żytnie ze względu na ograniczenie błonnika pokarmowego,
Warzywa w formie gotowanej,
Chude mięso, ryby, nabiał niskotłuszczowy.
Ograniczenie przypraw ostrych i kwaśnych.

D03 Dieta z ograniczeniem łatwo przyswajalnych węglowodanów

Dla osób z cukrzycą, insulinoopornością, zaburzoną tolerancją glukozy

Najważniejsze zalecenia:

Ogranicza się cukry proste i dodane (glukoza, fruktoza, sacharoza)
Dieta uwzględnienia produkty o niskim indeksie glikemicznym.
Podstawowym źródłem węglowodanów są produkty pełnoziarniste – minimum 2 porcje dziennie.
W celu obniżenia indeksu glikemicznego produkty węglowodanowe są planowane w połączeniu z pokarmowymi źródłami białka i zdrowych tłuszczów.
Warzywa i owoce dodawane są uwzględniane w każdym posiłku (minimum 400 g dziennie, z przewagą warzyw).
W każdym posiłku uwzględnia się źródła białka (mięso, ryby, jaja, nasiona roślin strączkowych). W jadłospisie regularnie uwzględniane są ryby morskie i strączki.
Podstawowym źródłem tłuszczu są tłuszcze roślinne (np. olej rzepakowy)
Napoje podawane są bez dodatku cukru.
Stosuje się zdrowe techniki kulinarne: gotowanie, duszenie, pieczenie bez tłuszczu; potrawy smażone ogranicza się do minimum.

D04 Dieta wegańska

Dla pacjentów wykluczających z diety wszystkie produkty pochodzenia zwierzęcego.

Najważniejsze zalecenia:

Dieta wymaga stałego nadzoru medycznego ze względu na ryzyko niedoborów pokarmowych.
Konieczna jest suplementacja m.in. witaminy B12, witaminy D, wapnia oraz DHA i innych składników według wskazań klinicznych.
Każdy posiłek zawiera warzywa i/lub owoce, z przewagą warzyw; co najmniej część w postaci surowej.
Minimum połowę produktów zbożowych stanowią produkty pełnoziarniste.
Źródłem białka w każdym głównym posiłku są nasiona roślin strączkowych (lub ich przetwory).

D05 Dieta łatwostrawna niskotłuszczowa

Dla osób z chorobami wątroby, zapaleniem trzustki, kamicą żółciową.

Najważniejsze zalecenia:

Dieta jest modyfikacją diety łatwostrawnej z ograniczeniem tłuszczu, szczególnie zwierzęcego i cholesterolu,
Ogranicza się tłuszcze nasycone i produkty wysokotłuszczowe (tłuste mięsa, podroby, pełnotłuste przetwory mleczne),
Dopuszczone są niewielkie ilości tłuszczów roślinnych bogatych w nienasycone kwasy tłuszczowe (np. olej rzepakowy, margaryna),
Eliminuje się potrawy smażone, ciężkostrawne i wzdymające,
Pieczywo pszenne i pszenno- żytnie ze względu na ograniczenie błonnika pokarmowego.

D06 Dieta bogatoresztkowa

Dla osób z zaparciami.

Najważniejsze zalecenia:

Dieta jest modyfikacją diety podstawowej – ze zwiększoną zawartością błonnika pokarmowego do ok. 40–50 g/dobę.
Zwiększona podaż błonnika pokarmowego, głównie z produktów pełnoziarnistych (pieczywo razowe, grube kasze, ryż brązowy), wybranych warzyw i owoców.
Minimum 2 posiłki dziennie powinny zawierać produkty zbożowe z pełnego przemiału.
Warzywa i owoce dodawane są do każdego posiłku (min. 400 g dziennie), z przewagą warzyw; większość w postaci surowej.
Podaż płynów zwiększa się do ponad 2,5 l dziennie.

D07 Dieta bogatobiałkowa

Dla osób ze zwiększonym zapotrzebowania na białko np. z niedożywieniem, w okresie rekonwalescencji, z chorobami nowotworowymi, po zabiegach operacyjnych.

Najważniejsze zalecenia:

Dieta jest modyfikacją diety podstawowej ze zwiększoną podażą pełnowartościowego białka.
Każdego dnia uwzględnia się kilka porcji produktów białkowych (mięso, ryby, jaja, mleko i przetwory mleczne lub ich zamienniki).
W każdym głównym posiłku powinno znaleźć się źródło białka, w tym także nasiona roślin strączkowych, jeśli są dobrze tolerowane.
Mleko i przetwory mleczne się w minimum 2 posiłkach dziennie, o ile nie ma przeciwwskazań.
Warzywa i owoce dodawane są do każdego posiłku..

D08 Dieta niskobiałkowa

Dla osób z przewlekłą chorobą nerek wymagającą ograniczenia podaży białka.

Najważniejsze zalecenia:

Dieta jest modyfikacją diety łatwostrawnej – z kontrolowanym, ograniczonym udziałem białka do ok. 10–12% wartości energetycznej diety,
Ograniczenie produktów bardzo bogatych w białko: dużych porcji mięsa, wędlin, serów żółtych, twarogów, roślin strączkowych,
Zwiększenie udziału węglowodanów i tłuszczów jako źródeł energii
Ograniczenie soli,
Kontrolowana podaż potasu i fosforu.

D09 – D12 Diety o zmienionej konsystencji

Dla osób z zaburzeniami połykania, z chorobami jamy ustnej i przełyku, utrudnionym żuciem i gryzieniem.

Najważniejsze zalecenia:

Dieta jest modyfikacją diety łatwostrawnej, polegającą na dostosowaniu konsystencji płynów i pokarmów stałych do poziomów IDDSI (International Dysphagia Diet Standardisation Initiative) - 8-poziomowego systemu standaryzującego konsystencję pokarmów i płynów dla osób z zaburzeniami połykania

W zleceniu diety należy wskazać dokładny poziom IDDSI (np. konsystencja płynna - poziom 2, pokarmy wilgotne rozdrobnione - poziom 5).
Modyfikacja konsystencji obejmuje m.in. blendowanie, miksowanie, mielenie oraz stosowanie zagęszczaczy odpornych na działanie amylazy ślinowej (do płynów).
Dieta powinna być zbilansowana i urozmaicona, z uwzględnieniem wszystkich grup produktów; podawane w formie bezpiecznej dla danego poziomu IDDSI, z przewagą gotowanych.
Eliminuje się produkty twarde, drażniące (kwaśne, pikantne, bardzo słone), suche, kruszące się, włókniste, trudne do połknięcia a także potrawy ciężkostrawne i wzdymające.
W przypadku braku możliwości pokrycia zapotrzebowania drogą doustną należy rozważyć doustną żywność specjalnego przeznaczenia medycznego (FSMP) lub żywienie dojelitowe – zgodnie z decyzją lekarza.

D13A Dieta z ograniczeniem białka naturalnego PKU

Dla osób z fenyloketonurią i innymi wrodzonymi zaburzeniami metabolizmu aminokwasów.

Najważniejsze zalecenia:

Dieta polega na ścisłym ograniczeniu białka naturalnego (najczęściej <12 g/dobę),
Podstawą żywienia są specjalistyczne preparaty białkozastępcze oraz produkty niskobiałkowe oznaczone jako PKU,
Z tradycyjnych produktów dozwolone są głównie warzywa, owoce, ziemniaki oraz specjalne produkty zbożowe niskobiałkowe,
Z diety wyklucza się mięso, ryby, jaja, nabiał, strączki, orzechy,
Preferowane są tłuszcze roślinne, ogranicza się tłuszcze zwierzęce, należy ograniczyć sól i cukier dodany,
Zaleca się techniki kulinarne: gotowanie, duszenie, pieczenie bez tłuszczu,
Dieta wymaga stałej kontroli medycznej i dietetycznej oraz regularnego monitorowania parametrów biochemicznych.

D13B Dieta z ograniczeniem długołańcuchowych kwasów tłuszczowych

Dla osób z wrodzonymi zaburzeniami metabolizmu tłuszczów

Najważniejsze zalecenia:

Dieta polega na istotnym ograniczeniu długołańcuchowych kwasów tłuszczowych (LCT) m.in. (masło, oleje, margaryny, śmietana),
Źródłem tłuszczu są głównie preparaty zawierające średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe MCT,
Preferowane są produkty niskotłuszczowe (0–0,5% tł.), chude mięso i ryby w kontrolowanych ilościach,
Tłuszcz z produktów naturalnych powinien stanowić <10% energii diety, pozostała energia uzupełniana preparatami z MCT,
Węglowodany stanowią główne źródło energii (55–65%),
Dieta wymaga indywidualnego planowania i stałej kontroli medycznej i dietetycznej.

D13C Dieta ketogenna i jej modyfikacje

Dla osób: z padaczką lekooporną oraz wybranymi wrodzonymi wadami metabolizmu.

Najważniejsze zalecenia:

Dieta polega na znacznym ograniczeniu węglowodanów, wysokim udziale tłuszczu i kontrolowanej podaży białka (np. proporcje 4:1, 3:1 lub modyfikacje).
Jadłospis ustalany jest indywidualnie dla pacjenta według ścisłych zaleceń lekarza i dietetyka,
Wyklucza się produkty bogate w węglowodany (cukier, mąka, kasze, ryż, ziemniaki, większość pieczywa),
Podstawą diety są: tłuszcze (masło, śmietana, oleje), wybrane mięsa, ryby, jaja, sery oraz warzywa o niskiej zawartości węglowodanów,
Napoje i potrawy przygotowuje się bez dodatku cukru i mąki/skrobi,
Stosowanie specjalistycznych preparatów według wskazań,
Dieta wymaga ścisłego monitorowania stanu klinicznego i parametrów metabolicznych.
Terapia prowadzona jest wyłącznie pod nadzorem zespołu medycznego.

Diety eliminacyjne:

Dla osób:

z alergią lub nietolerancją pokarmową,
wymagających wykluczenia określonych produktów ze względów medycznych,
których religia lub światopogląd wyklucza spożycie wybranych produktów.

Dieta może być modyfikacją każdej diety podstawowej lub leczniczej.

JA Dieta bezjajeczna

Dla osób z alergią na białko jaja.

Wyklucza się:

- jaja,
- makarony jajeczne, ciasta, lody, desery z dodatkiem jaj,
- przetwory mięsne i warzywne z dodatkiem jaj (np. pulpety, klopsy),
- produkty zawierające jaja w proszku.

Zamienniki:
- pieczywo i makarony bezjajeczne,
- mięso chude, ryby, nabiał
- warzywa bogate w żelazo (np. natka pietruszki, buraki, szpinak),

GL Dieta bezglutenowa

Dla osób z celiakią, alergią na pszenicę, nieceliakalną nadwrażliwością na gluten.

Wyklucza się:

- pszenicę, żyto, jęczmień, orkisz, owies niecertyfikowany,
- pieczywo, makarony, kasze (manna, jęczmienna, bulgur),
- produkty z dodatkiem glutenu (wędliny, sosy, zupy instant, przyprawy),
- produkty bez oznaczenia „bezglutenowe”.

Dozwolone:

- produkty z certyfikatem „bezglutenowe”,
- ryż, kukurydza, gryka, proso, amarantus, komosa ryżowa,
- mąki: ryżowa, kukurydziana, gryczana, jaglana, ziemniaczana,
- rośliny strączkowe, orzechy, nasiona,
- wafle ryżowe i chrupki kukurydziane z oznaczeniem bezglutenowym.

LA Dieta bezlaktozowa

Dla osób z nietolerancją laktozy.

Wyklucza się:

- mleko zwykłe,
- mleko w proszku i zagęszczone,
- produkty zawierające laktozę.

Dozwolone:

- mleko i produkty mleczne bez laktozy,

ML Dieta bezmleczna

Dla osób z alergią na białka mleka krowiego lub nietolerancja mleka.

Wyklucza się:

- mleko i wszystkie produkty mleczne (sery, jogurty, kefiry, masło),
- składniki mleka (kazeina, laktoalbumina, laktoglobulina),
- wołowinę i cielęcinę (w określonych przypadkach alergii).

Zamienniki:

- mięso, ryby, jaja,
- rośliny strączkowe (fasola, groch, soczewica, soja),
- pestki i nasiona (dynia, słonecznik, mak).

WE Dieta wegetariańska

Dla osób niespożywających mięsa i jego przetworów.

Wyklucza się:

- mięso i wędliny,
- podroby i konserwy mięsne,
- potrawy na wywarach mięsnych,
- smalec, boczek, słoninę.

Dozwolone (w zależności od odmiany diety):

- jaja i nabiał,
- ryby (jeśli dopuszczalne),
- rośliny strączkowe i ich przetwory (hummus),
- warzywa, owoce, kasze, ryż,
- orzechy, pestki, nasiona,
- oleje roślinne i oliwa,
- potrawy na wywarach warzywnych.

M01 Dieta ubogopotasowa

Dla pacjentów po przeszczepie nerki lub z hiperkaliemią

Najważniejsze zalecenia:

- Ograniczenie produktów bogatych w potas (banany, pomidory, ziemniaki, kakao, orzechy, suszone owoce, strączki),
- Preferowanie warzyw i owoców o niższej zawartości potasu (np. jabłka, jagody, ogórek, sałata),
- Unikanie soków warzywnych i owocowych oraz koncentratów,
- Ograniczenie czekolady i produktów kakaowych,
- Wybór produktów zbożowych o umiarkowanej zawartości potasu,
- Dieta wymaga regularnego monitorowania poziomu potasu we krwi.

M02 Dieta ubogoenergetyczna

Dla osób z chorobą otyłościową, nadwagą.

Najważniejsze zalecenia:

- Obniżona wartość energetyczna diety,
- Ograniczenie tłuszczów zwierzęcych (smażone potrawy, tłuste mięsa, wędliny, śmietana),
- Wybór chudych źródeł białka (drób, ryby, chudy nabiał, rośliny strączkowe),
- Zwiększenie spożycia warzyw (minimum 400 g dziennie),
- Ograniczenie cukru, słodyczy, słodzonych napojów,
- Uwzględnienie produktów pełnoziarnistych,
- Preferowane techniki kulinarne: gotowanie, duszenie, pieczenie,
- Dieta powinna być elementem kompleksowej terapii obejmującej m.in. aktywność fizyczną.

M03 Dieta o kontrolowanej zawartości kwasów tłuszczowych

Dla osób z chorobami sercowo-naczyniowymi, zaburzeniami lipidowymi oraz w profilaktyce chorób układu krążenia.

Najważniejsze zalecenia:

- Ograniczenie tłuszczów nasyconych (tłuste mięsa, masło, śmietana, sery żółte),
- Eliminacja tłuszczów trans (wyroby cukiernicze, fast-food, utwardzone margaryny),
- Preferowanie tłuszczów roślinnych, np. olej rzepakowy,
- Z uwzględnieniem w jadłospisie ryb morskich,
- Produkty mleczne o obniżonej zawartości tłuszczu,
- Zwiększona podaż warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych,
- Ograniczenie czerwonego mięsa i przetworów mięsnych,
- Ograniczenie cukrów prostych.

Rola dietetyka w szpitalu

Czym zajmuje się dietetyk kliniczny?

Dietetyk kliniczny jest członkiem zespołu terapeutycznego i wspiera leczenie pacjenta poprzez odpowiednio dobrane żywienie. Jego zadaniem jest dbanie o to, aby dieta stosowana w szpitalu była dostosowana do stanu zdrowia pacjenta i wspierała proces leczenia.

Do zadań dietetyka klinicznego należy m.in.:

ocena potrzeb żywieniowych pacjentów,
identyfikacja ryzyka niedożywienia,
udział w planowaniu leczenia żywieniowego pacjentów,
monitorowanie tolerancji i skuteczności stosowanej terapii żywieniowej,
udzielanie informacji i edukacji żywieniowej pacjentom oraz ich opiekunom,
współpraca z lekarzami i personelem pielęgniarskim w zakresie opieki żywieniowej.

Dzięki pracy dietetyka możliwe jest lepsze dostosowanie żywienia do indywidualnych potrzeb pacjenta oraz zwiększenie skuteczności leczenia.

Kiedy pacjent może skorzystać z konsultacji dietetycznej

Konsultacja dietetyczna jest udzielana pacjentom hospitalizowanym na podstawie zlecenia w szpitalnym systemie informatycznym. Prowadzi ją wykwalifikowany dietetyk kliniczny.

Na czym polega konsultacja dietetyczna?

Konsultacja dietetyczna obejmuje w szczególności:

opracowanie indywidualnych zaleceń żywieniowych, w tym:
dobór odpowiedniej diety szpitalnej,
ewentualną modyfikację konsystencji posiłków,
ocenę potrzeby stosowania doustnej żywności specjalnego przeznaczenia medycznego,
wskazania do żywienia dojelitowego lub pozajelitowego,
udokumentowanie konsultacji w historii choroby,
w razie potrzeby przygotowanie indywidualnych materiałów informacyjnych z zaleceniami dietetycznymi.

Informacje żywieniowe dla pacjenta

Pacjenci objęci konsultacją dietetyczną otrzymują materiały edukacyjne przygotowane przez Dział Dietetyki, zgodne z aktualną wiedzą medyczną. Informacje te są przekazywane:

w dniu wypisu ze szpitala

lub

wcześniej, w trakcie hospitalizacji – jeśli wymaga tego stan pacjenta lub organizacja pracy oddziału.

Zakres przekazywanych informacji może obejmować:

ogólne zasady zdrowego żywienia,
zalecenia wynikające z choroby podstawowej lub chorób współistniejących,
informacje o koniecznej modyfikacji konsystencji diety,
wskazówki dotyczące stosowania żywności specjalnego przeznaczenia medycznego (jeśli została zalecona).

Kiedy konsultacja dietetyczna nie jest wymagana?

Konsultacja dietetyczna oraz przekazanie materiałów żywieniowych nie są wymagane w przypadku:

hospitalizacji jednodniowej,
przeniesienia pacjenta na inny oddział w ramach tej samej hospitalizacji,
sytuacji, gdy stan zdrowia pacjenta uniemożliwia odebranie lub zrozumienie informacji (np. brak logicznego kontaktu, ciężki stan ogólny), w takich przypadkach, o ile jest to możliwe, materiały informacyjne przekazywane są opiekunowi prawnemu lub członkom rodziny pacjenta.

Źródło:

https://www.efad.org/definition-of-a-dietitian/
Thibault R, Abbasoglu O, Ioannou E, et al. ESPEN guideline on hospital nutrition. Clin Nutr. 2021;40(12):5684-5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.09.039

Niedożywienie związane z chorobą

Niedożywienie to stan chorobowy, w którym niedobór energii, białka lub innych składników odżywczych powoduje negatywne zmiany w organizmie, takie jak osłabienie mięśni czy gorsza odporność, co zwiększa ryzyko powikłań i wydłuża rekonwalescencję. Niedożywienie szpitalne stanowi poważny problem zdrowotny, który często występuje u pacjentów hospitalizowanych.

Do najczęstszych przyczyn niedożywienia należą:
- choroby i leczenie:

choroby nowotworowe,
choroby przewodu pokarmowego (zaburzenia trawienia i wchłaniania),
choroby przewlekłe (serca, nerek, płuc),
infekcje i stany zapalne,
leczenie operacyjne, chemioterapia, radioterapia.

- zmniejszone spożycie pokarmów:

brak apetytu,
nudności, wymioty, ból,
trudności z połykaniem,
zaburzenia smaku i węchu,
zmęczenie i osłabienie.

- czynniki wieku i funkcjonowania:

podeszły wiek,
ograniczona samodzielność,
problemy stomatologiczne,
samotność lub trudności w przygotowaniu posiłków.

Niedożywienie często rozwija się już przed hospitalizacją, a pobyt w szpitalu może je pogłębiać, jeśli nie zostanie wcześnie rozpoznane.

Nieleczone niedożywienie ma realny wpływ na zdrowie i bezpieczeństwo pacjenta:

osłabienie mięśni i spadek siły,
obniżona odporność i częstsze infekcje,
wolniejsze gojenie ran,
większe ryzyko powikłań pooperacyjnych,
pogorszenie tolerancji leczenia.
dłuższy pobyt w szpitalu,
częstsze ponowne hospitalizacje,
gorsze rokowanie i jakość życia.

Odpowiednie leczenie niedożywienia poprawia wyniki terapii.

Niedożywienie rozwija się często „po cichu”. Pierwsze objawy, takie jak:

spadek apetytu,
utrata masy ciała,
osłabienie,
mniejsza siła mięśni,

są często bagatelizowane lub przypisywane samej chorobie. Tymczasem nawet krótki okres niedostatecznego odżywiania może uruchomić proces utraty masy mięśniowej i pogorszenia stanu ogólnego.

Wcześnie rozpoznane niedożywienie zwiększa szanse skuteczności leczenia żywieniowego. Na wczesnym etapie rozwoju niedożywienia często wystarczają:

modyfikacja diety,
zwiększenie wartości posiłków,
doustne wsparcie żywieniowe.

Kiedy warto zgłosić problem? Nie czekaj – skontaktuj się z personelem medycznym, jeśli pojawią się:

niezamierzona utrata masy ciała,
brak apetytu utrzymujący się kilka dni,
osłabienie i szybkie męczenie się,
trudności z jedzeniem lub połykaniem.

Czym jest leczenie żywieniowe?

Żywienie kliniczne (leczenie żywieniowe) stanowi nieodłączny element opieki nad pacjentem. Leczenie żywieniowe to postępowanie medyczne mające na celu utrzymanie lub poprawę stanu odżywienia osób, które nie mogę pokryć zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze zwyczajową dietą. Leczenie żywieniowe obejmuje:

ocenę stanu odżywienia (przesiewową i pogłębioną),
ocenę zapotrzebowania na substancję odżywcze,
podawanie odpowiednich dawek energii, białka, elektrolitów, witamin, pierwiastków śladowych i wody do przewodu pokarmowego lub drogą dożylną,
zapewnienie optymalnego wykorzystania wybranej drogi karmienia,
monitorowanie stanu klinicznego.

Celem leczenia żywieniowego jest nie tylko poprawa stanu odżywienia, ale także wspomaganie procesów zdrowienia i rekonwalescencji.

Doustna interwencja żywieniowa

Leczenie żywieniowe z użyciem żywności specjalnego przeznaczenia medycznego Food for Special Medical Purposes – FSMP DSP) jest formą leczenia żywieniowego zlecaną pacjentom, którzy mogą spożywać posiłki doustnie, ale nie są w stanie w codziennych racjach pokarmowych dostarczyć odpowiedniej ilości składników odżywczych z powodu np. w wyniku zwiększonego zapotrzebowania, w związku z gojeniem ran pooperacyjnych czy przewlekłych, osłabionego apetytu, dolegliwości bólowych, zapalenia śluzówek jamy ustnej czy ubytku uzębienia (także po chemio i radioterapii), lub zwiększonego zapotrzebowania na składniki odżywcze w wielu jednostkach chorobowych lub w trakcie zdrowienia czy rehabilitacji.

Do wskazań zastosowania FSPM zalicza się:

Choroby nowotworowe
Dysfagia
Okres okołooperacyjny
Choroby zapalne jelit
Gastrektomia
Przewlekłe rany
Niedożywienie związane z chorobą (przewlekłą/ostrą)

Żywienie dojelitowe

Żywienie dojelitowe (enteralne) jest wskazane u chorych, którzy nie mogą w wystarczającym zakresie odżywiać się drogą doustną, możliwe jest natomiast wykorzystanie dalszych odcinków przewodu pokarmowego (żołądek, jelito) do podawania składników odżywczych do przewodu pokarmowego.

Najczęstsze wskazania do żywienia enteralnego stanowią:

Choroby neurologiczne:

- powikłanie udaru mózgu
- stwardnienie zanikowe boczne (SLA)
- miastenia i zespoły miasteniczne
- miopatie
- polineuropatie
- choroba Parkinsona
- choroba Alzheimera i inne zespoły otępienne
- stwardnienie rozsiane (SM)
- mózgowe porażenie dziecięce

Choroby nowotworowe

- nowotwory jamy ustnej, gardła, przełyku, żołądka
- niedożywienie w przebiegu innych chorób nowotworowych

Zapalenie trzustki, następstwa leczenia ostrego zapalenia trzustki
Choroby zapalne jelit, zwłaszcza choroba Leśniewskiego – Crohna
Mukowiscydoza
Inne (np. oparzenia, choroby wątroby).

Żywienie dojelitowe powinno być́ prowadzone przy użyciu diety przemysłowej, dostosowanej do stanu chorego i jego wymagań́ metabolicznych. Do najczęściej stosowanych diet przemysłowych zaliczamy diety standardowe, wzbogacane w błonnik, bogatobiałkowe. Dieta taka w porównaniu do diety miksowanej charakteryzuje się stałym, dokładnie określonym składem, jałowością, łatwością podania. Jest wolna od składników, które potencjalnie mogą powodować nietolerancję pokarmową np. laktozy.

Żywienie pozajelitowe

Żywienie pozajelitowe (parenteralne) polega na dożylnym podaniu choremu wszystkich niezbędnych do życia i leczenia składników odżywczych i wody w specjalnej sterylnej mieszaninie odżywczej – wieloskładnikowej kroplówce. W mieszaninie znajdują się aminokwasy, glukoza, emulsja tłuszczowa, elektrolity, witaminy, pierwiastki śladowe oraz woda. Pacjenci wymagający żywienia pozajelitowego w wielu przypadkach nie mogą (stale lub przez okres czasu) być żywieni z wykorzystaniem przewodu pokarmowego. Nie zastosowanie żywienia pozajelitowego prowadzi do rozwijania objawy niedożywienia, wyniszczenia, a w konsekwencji śmierci.

Żywienie pozajelitowe jest stosowane m.in w.:

niewydolnością przewodu pokarmowego, w której na skutek choroby dochodzi do zmniejszenia lub całkowitej utraty zdolności trawienia i wchłaniania poniżej minimum niezbędnego do życia,
zostrzeniach choróba zapalnych jelit np. choroby Leśniowskiego -Crohna (np. zaostrzenie choroby Crohna, popromienne zapalenie jelit),
zespole krótkiego jelita,
przetok przewodu pokarmowego obficie wydzielających,
zespołach złego wchłaniania,
niedrożności przewodu pokarmowego (np. wskutek zrostów pooperacyjnych lub procesu nowotworowego),
stanach po rozległych urazach przewodu pokarmowego,
ostrym zapaleniu trzustki o ciężkim przebiegu,
ciężkich oparzenia,
skrajnym wyniszczeniu,
okresie okołooperacyjnym.

Leczenie żywieniowe w warunkach domowych

Leczenie żywieniowe w domu to medyczne wsparcie żywieniowe realizowane poza szpitalem dla pacjentów, którzy z powodu choroby nie są w stanie spożywać wystarczającej ilości pokarmów drogą naturalną lub nie mogą prawidłowo wchłaniać składników odżywczych. Taka terapia może być dojelitowa (przez zgłębnik nosowo- żołądkowy/gastrostomię/jejunostomię) lub pozajelitowa i ma na celu zapobieganie lub leczenie niedożywienia, poprawę stanu odżywienia oraz jakości życia pacjenta.

Dla wielu osób kontynuowanie leczenia żywieniowego w domu oznacza:

bezpieczeństwo i komfort życia w znanym otoczeniu,
zmniejszenie liczby hospitalizacji i ryzyka powikłań,
możliwość powrotu do codziennych aktywności,
stałe i regularne monitorowanie stanu zdrowia oraz skuteczności terapii.

Technologie i rozwiązania stosowane dziś w leczeniu żywieniowym pozwalają na bezpieczne i efektywne dostarczanie składników odżywczych nawet u osób z poważnymi schorzeniami, pod warunkiem odpowiedniej opieki medycznej i nadzoru specjalistów.

Leczenie żywieniowe w warunkach domowych jest wskazane, gdy pacjent jest w stanie stabilnym i kwalifikuje się do kontynuacji leczenia żywieniowego poza szpitalem

Rodzaje leczenia żywieniowego w domu:

Żywienie dojelitowe (HEN – Home Enteral Nutrition)

To podaż specjalnych diet przemysłowych przez zgłębnik do żołądka lub jelita. Stosuje się je, gdy przewód pokarmowy nadal działa, ale pacjent nie może jeść wystarczająco doustnie.

Żywienie pozajelitowe (HPN – Home Parenteral Nutrition)

To terapia stosowana, gdy przewód pokarmowy nie jest zdolny do przyswajania składników odżywczych lub gdy istnieje poważne ryzyko jego niewydolności. Składniki odżywcze podawane są bezpośrednio do krwiobiegu przez dostęp naczyniowy

Pacjent w leczeniu żywieniowym w domu otrzymuje:

indywidualny plan leczenia żywieniowego,
szkolenia dla pacjenta i opiekunów z obsługi dostępu żywieniowego oraz sprzętu,
regularne wizyty i konsultacje medyczne,
dostawę preparatów specjalistycznych i sprzętu,
stały kontakt z poradnią.

W Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym Nr 4 w Lublinie działa Ośrodek Leczenia Żywieniowego, która wspiera pacjentów zarówno w trakcie hospitalizacji, jak i po wypisie do domu. W ramach poradni oferuje się:

kwalifikację do leczenia żywieniowego (dojelitowego lub pozajelitowego),,
ustalenie planu leczenia i monitorowanie postępów,
szkolenia rodzin i opiekunów z bezpiecznego prowadzenia terapii w warunkach domowych,
opiekę multidyscyplinarną (lekarze, pielęgniarki, dietetycy)

Literatura:

Cederholm T, Barazzoni R, Austin P, et al. ESPEN guidelines on definitions and terminology of clinical nutrition. Clin Nutr. 2017;36(1):49-64. doi:10.1016/j.clnu.2016.09.004.
Bischoff SC, Austin P, Boeykens K, et al. ESPEN practical guideline: Home enteral nutrition. Clin Nutr. 2022;41(2):468-488. doi:10.1016/j.clnu.2021.10.018
Pironi L, Boeykens K, Bozzetti F, et al. ESPEN practical guideline: Home parenteral nutrition. Clin Nutr. 2023;42(3):411-430. doi:10.1016/j.clnu.2022.12.003
Thibault R, Abbasoglu O, Ioannou E, et al. ESPEN guideline on hospital nutrition. Clin Nutr. 2021;40(12):5684-5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.09.039

Choroby przewodu pokarmowego

Dieta łatwostrawna – smaczna i wcale nie nudna!

Dieta łatwostrawna często kojarzy się z jałowym jedzeniem, kleikiem i ciągłym uczuciem „że nic nie wolno”. To mit. Odpowiednio skomponowana dieta łatwostrawna może być smaczna, kolorowa i naprawdę przyjemna.
Dieta łatwostrawna to sposób żywienia, którego celem jest odciążenie przewodu pokarmowego, zmniejszenie dolegliwości trawiennych oraz poprawa tolerancji posiłków. Jest ona często stosowana czasowo, w okresie choroby, zaostrzeń objawów lub rekonwalescencji.

Kiedy zaleca się dietę łatwostrawną?

Dieta łatwostrawna znajduje zastosowanie m.in.:

po zabiegach chirurgicznych (szczególnie w obrębie jamy brzusznej),
w chorobach żołądka i jelit (zapalenie żołądka, choroba wrzodowa, choroby zapalne jelit w okresie zaostrzeń),
w biegunkach, nudnościach, wymiotach,
u osób starszych i osłabionych,
w przygotowaniu do kolonoskopii
w trakcie leczenia onkologicznego.

Główne zasady diety łatwostrawnej:

Technika przygotowania potraw:

gotowanie w wodzie lub na parze,
duszenie bez obsmażania,
pieczenie w folii lub rękawie,
unikanie smażenia i grillowania.

liczba i wielkość posiłków

4–6 mniejszych posiłków dziennie,
spokojne jedzenie, bez pośpiechu.

Skład diety

ograniczenie tłuszczu,
ograniczenie błonnika nierozpuszczalnego,
unikanie potraw bardzo gorących i bardzo zimnych.

Dozwolone przyprawy, takie jak koperek, pietruszka, bazylia, majeranek, cynamon czy wanilia, potrafią zdziałać cuda.

Różnorodne techniki obróbki pozwalają zmieniać konsystencję i formę potraw.

Kolory i dodatki (np. sos jogurtowy, purée warzywne, musy owocowe) sprawiają, że jedzenie wygląda apetycznie.

Przykłady posiłków, które łamią stereotypy":

krem z marchewki i batata z imbirem,
delikatne pulpeciki drobiowe w sosie koperkowym,
ryż na mleku z musem mango,
naleśniki z twarogiem i musem jabłkowo-cynamonowym,
pieczone jabłko z jogurtem naturalnym i wanilią.

Ważne: Dieta łatwostrawna nie powinna być stosowana bez potrzeby długoterminowo — jej zakres i czas trwania powinien być dostosowany indywidualnie.

Literatura:

Vanhauwaert E, Matthys C, Verdonck L, De Preter V. Low-residue and low-fiber diets in gastrointestinal disease management. Adv Nutr. 2015;6(6):820-827. Published 2015 Nov 13. doi:10.3945/an.115.009688

Kiedy potrzebne jest specjalne wsparcie żywieniowe u chorych gastroenterologicznych?

Choroby przewodu pokarmowego często prowadzą do niedostatecznego spożycia energii i białka, zaburzeń wchłaniania oraz utraty masy ciała. W takich sytuacjach sama modyfikacja diety może być niewystarczająca.

Specjalne wsparcie żywieniowe należy rozważyć, gdy występuje:

niezamierzona utrata masy ciała (>5% w 3 miesiące),
długotrwały brak apetytu,
przewlekła biegunka lub wymioty,
zaburzenia połykania,
niemożność pokrycia zapotrzebowania dietą doustną,
zaostrzenie choroby zapalnej jelit,
przygotowanie do lub okres po zabiegu operacyjnym

Formy wsparcia żywieniowego:

Żywienie doustne wzbogacone

dieta wysokobiałkowa i wysokokaloryczna,
doustna żywność specjalnego przeznaczenia medycznego (ONS).

Żywienie dojelitowe

gdy przewód pokarmowy funkcjonuje, ale pacjent nie jest w stanie jeść wystarczająco,
podawane przez zgłębnik lub gastrostomię.

Żywienie pozajelitowe

gdy przewód pokarmowy nie może być wykorzystywany,
np. w ciężkich zaostrzeniach chorób jelit, niedrożności, powikłaniach pooperacyjnych.

Żywienie „mieszane” - jest zawsze dobierane indywidualnie, w zależności od stanu pacjenta, tolerancji pokarmów i stopnia wydolności przewodu pokarmowego. Takie rozwiązanie pozwala wykorzystać przewód pokarmowy w zakresie, w jakim jest to możliwe, zapobiegać niedożywieniu i utracie masy ciała, wspierać gojenie, regenerację i leczenie choroby podstawowej.

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi, jeżeli przewód pokarmowy działa – powinien być wykorzystywany w pierwszej kolejności.

Wsparcie żywieniowe powinno być prowadzone przez zespół interdyscyplinarny, obejmujący:

lekarza,
dietetyka,
pielęgniarkę,
w razie potrzeby logopedę.

Wczesne wdrożenie żywienia klinicznego zmniejsza ryzyko powikłań, skraca hospitalizację i poprawia rokowanie.

Literatura:
Bischoff SC, Bager P, Escher J, Forbes A, Hébuterne X, Hvas CL, Joly F, Klek S, Krznaric Z, Ockenga J, Schneider S, Shamir R, Stardelova K, Bender DV, Wierdsma N, Weimann A. ESPEN guideline on Clinical Nutrition in inflammatory bowel disease. Clin Nutr. 2023 Mar;42(3):352-379. doi: 10.1016/j.clnu.2022.12.004. Epub 2023 Jan 13. PMID: 36739756.

Cukrzyca i zaburzenia metaboliczne

Rola żywienia w cukrzycy

Dieta jest jednym z kluczowych elementów leczenia cukrzycy i powinna być dopasowana indywidualnie do potrzeb, preferencji i stylu życia pacjenta. Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD), nie istnieje jedna uniwersalna dieta odpowiednia dla wszystkich osób z cukrzycą.

W edukacji żywieniowej należy podkreślać szerokie możliwości wyboru i komponowania posiłków. Ograniczenia lub eliminacja konkretnych produktów powinny być zalecane wyłącznie w uzasadnionych sytuacjach i na podstawie dowodów naukowych, a nie rutynowo.

W leczeniu cukrzycy mogą być skutecznie stosowane różne strategie żywieniowe, takie jak:

dieta śródziemnomorska,
dieta DASH,
dieta fleksitariańska,
diety roślinne (w tym wegetariańskie).

Wspólną cechą tych modeli żywieniowych jest:

wysoki udział warzyw nieskrobiowych,
maksymalne ograniczenie cukrów dodanych i rafinowanych zbóż,
większy udział żywności minimalnie przetworzonej.

Pomocnym narzędziem przy wyborze produktów są również indeks glikemiczny (IG) i ładunek glikemiczny (ŁG). Należy jednak pamiętać, że obserwuje się bardzo duże zróżnicowanie indywidualnej odpowiedzi glikemicznej na te same produkty lub posiłki (np. produkty mleczne).

W cukrzycy typu 2 podstawowe cele terapii żywieniowej to:

utrzymanie optymalnej kontroli metabolicznej,
redukcja nadmiaru masy ciała (jeśli występuje),
długoterminowe utrzymanie pożądanej masy ciała.

Indywidualnie dobrana dieta, wsparta edukacją żywieniową, zwiększa skuteczność leczenia i poprawia jakość życia osób z cukrzycą.

Literatura:
Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2025. Diabetologia Kliniczna. 2025;14(Suppl A).

Choroby serca i układu krążenia

Dieta a choroby układu krążenia — zalecenia Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego

Dieta jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki i leczenia chorób układu krążenia. Aktualne ESC Guidelines on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice podkreślają, że sposób odżywiania wpływa bezpośrednio na czynniki ryzyka takie jak stężenie cholesterolu LDL-C, ciśnienie krwi, masę ciała oraz ryzyko miażdżycy i zdarzeń sercowo-naczyniowych.

Jakość tłuszczów ma kluczowe znaczenie

Tłuszcze nasycone (SFA): Zaleca się ograniczenie ich udziału do <10% energii diety, gdyż ich nadmiar podnosi stężenie LDL-C, zwiększając ryzyko chorób serca.
Kwasy tłuszczowe nienasycone — zarówno wielonienasycone (PUFA), jak i jednonienasycone (MUFA) — powinny zastępować tłuszcze nasycone. Zamiana SFA na PUFA wiąże się z mniejszym ryzykiem chorób wieńcowych.
Trans-tłuszcze: Ich spożycie powinno być minimalizowane, najlepiej do zera w przetworzonych produktach, ze względu na niekorzystny wpływ na lipidogram.

Zdrowy wzorzec żywieniowy

Wytyczne ESC promują dieta o charakterze śródziemnomorskim lub podobną — bogatą w roślinne źródła tłuszczów i ograniczającą tłuszcze nasycone:

duża ilość warzyw, owoców, roślin strączkowych i pełnych ziaren,
tłuste ryby morskie 1–2 razy w tygodniu jako źródło n-3 PUFA,
oleje roślinne i oliwa z oliwek zamiast tłuszczów zwierzęcych,
orzechy i nasiona jako źródło zdrowych tłuszczów i błonnika.

Wysoka zgodność z tym wzorcem wiąże się z mniejszym ryzykiem zdarzeń sercowo-naczyniowych i obniżonym wskaźnikiem śmiertelności z przyczyn sercowych.

Inne kluczowe elementy diety

Poza jakością tłuszczów wytyczne podkreślają:

ograniczenie soli kuchennej do <5 g/dzień, co sprzyja kontroli ciśnienia krwi,
spożywanie wielu błonnikowych produktów roślinnych (30–45 g błonnika/dzień),
ograniczenie napojów słodzonych i produktów wysoko przetworzonych,
ograniczenie alkoholu.

Podsumowanie
Zmiana jakości spożywanych tłuszczów — zamiana nasyconych na nienasycone oraz przyjęcie wzorca żywieniowego opartego na roślinach i tłustych rybach — jest jednym z najskuteczniejszych elementów żywieniowych w prewencji chorób układu krążenia. Wspieranie takiego sposobu odżywiania wraz z kontrolą masy ciała i zdrowym stylem życia może znacznie obniżyć ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych.

Literatura:
Visseren FLJ, Mach F, Smulders YM, et al. 2021 ESC Guidelines on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice. European Heart Journal. 2021;42(34):3227–3337. doi:10.1093/eurheartj/ehab484.

Choroby nerek

Dieta w przewlekłej chorobie nerek — rola i zasady PLADO

Przewlekła choroba nerek to schorzenie (PChN), w którym stopniowo spada filtracja kłębuszkowa, a narastające zaburzenia metaboliczne wymagają kompleksowego leczenia — w tym odpowiednio dobranej diety. Odpowiednie żywienie może spowalniać postęp choroby, poprawiać jakość życia i opóźniać konieczność rozpoczęcia dializoterapii.

Co to jest dieta PLADO?

Plant-Dominant Low-Protein Diet (PLADO) to model żywieniowy, który łączy:

niską zawartość białka całkowitego — ok. 0,6–0,8 g białka na kg masy ciała dziennie,
dominację białka pochodzenia roślinnego — co najmniej 50% wszystkich źródeł białka stanowią rośliny,
wysoką zawartość błonnika,
preferowanie żywności minimalnie przetworzonej,
umiarkowanie niskie spożycie sodu.

Ten model diety jest coraz częściej przedstawiany w literaturze nefrologicznej jako bezpieczna i możliwa do stosowania strategia w zachowawczym leczeniu PChN.

Najważniejsze założenia PLADO

Niska podaż białka całkowitego

Zmniejszenie ilości białka w diecie do ok. 0,6–0,8 g/kg masy ciała/dobę redukuje produkcję metabolitów azotowych i może łagodzić objawy mocznicy oraz spowalniać progresję PChN.

Przewaga białka roślinnego (>50%)

Białka roślinne (z warzyw, roślin strączkowych, pełnych ziaren) są mniej obciążające dla nerek niż białka zwierzęce. Dieta roślinna może także zmniejszać nadciśnienie kłębuszkowe, wspierać mikrobiotę jelitową i obniżać poziom toksyn mocznicowych.

Wysoka zawartość błonnika

Dieta oparta na roślinach naturalnie dostarcza błonnika (>25–30 g/dzień), co wiąże się z korzystnymi zmianami w metabolizmie i mikrobiomie jelitowym oraz mniejszym wytwarzaniem uremicznych metabolitów.

Kontrola sodu i energetyki

PLADO promuje ograniczenie sodu (np. <3 g/dobę) przy jednoczesnym zapewnieniu adekwatnej energii (ok. 30–35 kcal/kg mc/dobę), aby zapobiec niedożywieniu.

Korzyści diety PLADO

Spowolnienie progresji PChN — poprzez redukcję obciążenia metabolicznego nerek,
Redukcja objawów mocznicy — mniej azotowych produktów przemiany białek
Poprawa profilu metabolicznego i sercowo-naczyniowego — poprzez mniejszą konsumpcję tłuszczów nasyconych i więcej błonnika,
Mniejsza produkcja uremicznych toksyn — dzięki większemu udziałowi roślin i błonnika.

Dla kogo PLADO?

PLADO jest szczególnie rozważany u osób z PChN w fazie przed dializą (stopień 3–5), które są klinicznie stabilne i mogą pracować z dietetykiem nad indywidualnym planem żywieniowym. Podejście to powinno być elastyczne i dostosowane do preferencji pacjenta, a nie rygorystyczne.

Ważne aspekty monitorowania

Podczas stosowania PLADO warto:

regularnie monitorować stężenie potasu i fosforu (szczególnie w bardziej zaawansowanych stadiach),
kontrolować stan odżywienia, aby zapobiec niedożywieniu lub niedoborom,
współpracować z nefrologiem i dietetykiem, by dopasować dietę do stanu klinicznego i wyników badań.

Literatura:
Kalantar-Zadeh K, Joshi S, Schlueter R, et al. Plant-Dominant Low-Protein Diet for Conservative Management of Chronic Kidney Disease. Nutrients. 2020;12(7):1931. Published 2020 Jun 29. doi:10.3390/nu12071931

Choroby nowotworowe

Żywienie w chorobie nowotworowej

Choroba nowotworowa i jej leczenie często prowadzą do zaburzeń odżywienia, utraty masy ciała, utraty masy mięśniowej i kacheksji — schorzeń, które znacząco pogarszają wyniki leczenia, jakość życia oraz rokowanie. Dlatego żywienie jest integralną częścią kompleksowej opieki nad pacjentami onkologicznymi.

Ocena i monitorowanie stanu odżywienia

Każdego pacjenta onkologicznego należy rutynowo oceniać pod kątem ryzyka niedożywienia i monitorować jego stan odżywienia przez cały przebieg terapii.
Niedożywienie może wynikać nie tylko z ograniczonego spożycia pokarmu, ale też zaburzeń metabolicznych wynikających z choroby lub leczenia.

Zapotrzebowanie energetyczne i białkowe

Energia:
Zapotrzebowanie energetyczne pacjentów z nowotworem jest zbliżone do osób zdrowych i wynosi ~25–30 kcal/kg masy ciała/dobę.
Białko:
Wytyczne ESPEN zalecają wysokie spożycie białka — zwykle 1,0–1,5 g białka/kg masy ciała/dobę, aby przeciwdziałać utracie masy mięśniowej i wspierać regenerację.

Interwencje żywieniowe

W zależności od stanu pacjenta i jego możliwości przyjmowania pokarmów, ESPEN wskazuje następujące strategie:

Porady dietetyczne i wsparcie żywieniowe: należy dążyć do zwiększenia spożycia przez pacjenta poprzez indywidualne porady oraz modyfikację planu żywieniowego.
Żywność medyczna: jeśli zwykłe posiłki nie zapewniają odpowiedniej energii i białka, warto zastosować żywność specjalnego przeznaczenia medycznego
Żywienie dojelitowe: jeżeli pacjent nie jest w stanie spożywać odpowiedniej ilości pokarmu drogą doustną, kolejnym krokiem jest żywienie dojelitowe.
Żywienie pozajelitowe: stosowane jest tylko wtedy, gdy żywienie dojelitowe jest niemożliwe lub niewystarczające (np. z powodu ciężkiego uszkodzenia przewodu pokarmowego).

Rola aktywności fizycznej

Wspólnie z opieką żywieniową ważne jest także zachęcanie do aktywności fizycznej, o ile stan pacjenta na to pozwala. Aktywność pomaga utrzymać masę mięśniową, funkcję metaboliczną i ogólne samopoczucie.

Dlaczego żywienie jest tak ważne?

Niedobór składników odżywczych i niedożywienie:

- zwiększa ryzyko powikłań,
- pogarsza tolerancję leczenia przeciwnowotworowego,
- wydłuża hospitalizację,
- obniża jakość życia.

Regularna ocena i odpowiednie interwencje żywieniowe pomagają temu zapobiegać i są integralną częścią leczenia.

Literatura:
Muscaritoli M, Arends J, Bachmann P, et al. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin Nutr. 2021;40(5):2898-2913. doi:10.1016/j.clnu.2021.02.005

Żywienie przed i po operacji

Prehabilitacja żywieniowa – jak wzmocnić pacjenta przed operacją

Prehabilitacja to kompleksowe przygotowanie pacjenta do operacji, którego celem jest zwiększenie jego odporności organizmu, poprawa stanu odżywienia i zmniejszenie ryzyka powikłań pooperacyjnych. Pojęcie to obejmuje żywienie, ćwiczenia fizyczne i wsparcie psychologiczne jako integralne elementy opieki okołooperacyjnej.

Dlaczego warto stosować prehabilitację?

Pacjenci z niedożywieniem, osłabieniem, utratą masy ciała lub ograniczoną sprawnością fizyczną mają większe ryzyko powikłań po operacji i dłuższy czas rekonwalescencji. ESPEN podkreśla, że ocena stanu odżywienia i wprowadzenie odpowiednich interwencji żywieniowych przed zabiegiem może znacznie poprawić wyniki leczenia.

Kluczowe zasady żywienia w prehabilitacji:

Wczesna ocena ryzyka żywieniowego — screening z wykorzystaniem narzędzi takich jak NRS 2002 czy SGA pozwala szybko zidentyfikować niedożywionych lub zagrożonych pacjentów.
Unikanie długiego głodzenia przed operacją — dopuszcza się picie klarownych płynów do 2 godzin i lekkich posiłków do 6 godzin przed znieczuleniem.
Optymalizacja stanu odżywienia przed zabiegiem — u pacjentów z wysokim ryzykiem lub niedożywionych zaleca się 10–14 dni wsparcia żywieniowego drogą doustną lub dojelitową.
Suplementy i immunożywienie — gdy dieta nie pokrywa potrzeb, warto rozważyć preparaty ONS lub immunożywienie (z argininą, kwasami omega-3), co może wspierać układ odpornościowy i gojenie.
Wczesne żywienie po zabiegu — jak najszybszy powrót do żywienia doustnego i kontynuacja wsparcia żywieniowego poprawia regenerację i skraca pobyt w szpitalu.

Korzyści prehabilitacji żywieniowej

zmniejszenie ryzyka powikłań pooperacyjnych,
krótszy czas hospitalizacji,
lepsza funkcja mięśniowa i tolerancja leczenia,
większa odporność metaboliczna i immunologiczna pacjenta.

Literatura:
Weimann A, Bezmarevic M, Braga M, et al. ESPEN guideline on clinical nutrition in surgery - Update 2025. Clin Nutr. 2025;53:222-261. doi:10.1016/j.clnu.2025.08.029

Żywienie osób starszych

Żywienie osób starszych – kluczowy element zdrowego starzenia

Osoby starsze (zwykle powyżej 65. roku życia) są szczególnie narażone na niedożywienie, odwodnienie, utratę masy mięśniowej (sarkopenia) i osłabienie ogólne. ESPEN opracowało kompleksowe wytyczne dotyczące żywienia i nawodnienia w geriatrii w celu zapobiegania tym problemom i poprawy jakości życia seniorów.

Głównym celem żywienia u osób starszych jest dostarczenie odpowiedniej ilości energii, białka, mikroskładników i płynów, aby:

utrzymać lub poprawić stan odżywienia,
zapobiec lub leczyć niedożywienie i odwodnienie,
zachować sprawność, mobilność i jakość życia.

Najważniejsze:

Rutynowa ocena stanu odżywienia - każda osoba starsza powinna być regularnie oceniana pod kątem ryzyka niedożywienia przy użyciu certyfikowanych narzędzi.
Indywidualizacja planu żywieniowego - interwencje powinny być dostosowane do preferencji, stanu zdrowia, funkcji fizycznych i celów pacjenta.
Energia i białko - standardowe propozycje to ok. 30 kcal/kg masy ciała/dobę i zwiększona podaż białka (często 1,2–1,5 g/kg/dobę) u osób z chorobami lub ryzykiem utraty masy mięśniowej.
Nawodnienie - seniorzy są w grupie wysokiego ryzyka odwodnienia i powinni być zachęcani do picia odpowiedniej ilości płynów każdego dnia.
Wsparcie diety zwykłej - gdy dieta nie zaspokaja zapotrzebowania, można zastosować żywność medyczną, modyfikację posiłków (np. poprawa smaku, konsystencji, częstsze posiłki).
Unikanie niepotrzebnych restrykcji - bez wskazań medycznych nie zaleca się stosowanie ograniczeń w diecie seniorów, ponieważ może to pogłębiać niedożywienie i utratę masy mięśniowej.

Niedożywienie i odwodnienie u osób starszych wiążą się z:

większym ryzykiem infekcji,
dłuższym czasem hospitalizacji,
większym ryzykiem upadków i złamań,
gorszym rokowaniem ogólnym.

Literatura:
Volkert D, Beck AM, Cederholm T, et al. ESPEN practical guideline: Clinical nutrition and hydration in geriatrics. Clin Nutr. 2022;41(4):958-989. doi:10.1016/j.clnu.2022.01.024

Jadłospis za okres od 17 do 22 lutego 2026 r. - dokument WORD do pobrania

Komunikaty