Misja i polityka w USK Nr 4

Rola żywienia w procesie zdrowienia

Odpowiednie żywienie jest nieodłącznym elementem leczenia szpitalnego. Dostarcza organizmowi energii oraz składników odżywczych niezbędnych do funkcjonowania, regeneracji tkanek i prawidłowej pracy układu odpornościowego.

W czasie choroby zapotrzebowanie organizmu na energię, białko, witaminy i składniki mineralne często wzrasta. Właściwie dobrana dieta wspiera proces leczenia, pomaga utrzymać siły organizmu oraz sprzyja szybszemu powrotowi do zdrowia.

Wpływ odżywienia na przebieg choroby i rekonwalescencję

Stan odżywienia ma istotny wpływ na przebieg choroby i efekty leczenia. Niedożywienie lub nieodpowiednia dieta mogą prowadzić do:

• osłabienia organizmu,
• wydłużenia czasu hospitalizacji,
• zwiększonego ryzyka powikłań,
• wolniejszego gojenia się ran,
• pogorszenia tolerancji leczenia.

Z kolei prawidłowe żywienie:

• wspiera procesy regeneracyjne,
• poprawia odporność,
• zwiększa skuteczność leczenia,
• ułatwia powrót do codziennej aktywności po chorobie.

Dlatego żywienie w szpitalu traktowane jest jako ważny element kompleksowej opieki nad pacjentem.

Źródło:

• Thibault, R., Abbasoglu, O., Ioannou, E., Siljamäki-Ojansuu, U., Pichard, C., & Bischoff, S. C. (2021). ESPEN guideline on hospital nutrition. Clinical Nutrition, 40, 5684–5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.12.028

Kto decyduje o rodzaju diety

Rodzaj diety stosowanej w szpitalu jest dobierany indywidualnie do potrzeb pacjenta. Decyzje dotyczące doboru i modyfikacji diety podejmowane są przez dietetyka, na podstawie rozpoznania lekarskiego, w porozumieniu z lekarzem prowadzącym i – w razie potrzeby – innymi członkami zespołu terapeutycznego.

Celem jest zapewnienie diety, która najlepiej wspiera proces leczenia i jest dostosowana do aktualnego stanu zdrowia pacjenta.

Jak uwzględniany jest stan zdrowia pacjenta

Przy doborze diety brane są pod uwagę m.in.:

• rozpoznanie choroby i choroby współistniejące,
• stan odżywienia,
• aktualny stan kliniczny pacjenta,
• tolerancja posiłków,
• ewentualne problemy z gryzieniem lub połykaniem,
• zapotrzebowanie na składniki odżywcze.

Dieta może różnić się w zależności od oddziału, etapu leczenia oraz indywidualnych potrzeb pacjenta.

Możliwe modyfikacje diety w trakcie hospitalizacji

W trakcie pobytu w szpitalu dieta może być modyfikowana, jeśli zmienia się stan zdrowia pacjenta lub jego potrzeby żywieniowe.

Modyfikacje mogą dotyczyć m.in.:

• rodzaju diety,
• konsystencji posiłków,
• składu lub wartości odżywczej posiłków,
• włączenia dodatkowego wsparcia żywieniowego.

W przypadku trudności z jedzeniem, braku apetytu lub problemów z tolerancją posiłków pacjent powinien poinformować personel medyczny, aby możliwe było dostosowanie żywienia do aktualnych potrzeb.

Źródło:

• Thibault R, Abbasoglu O, Ioannou E, et al. ESPEN guideline on hospital nutrition. Clin Nutr. 2021;40(12):5684-5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.09.039

Charakterystyka diet szpitalnych zgodnych z zaleceniami Ministerstwa Zdrowia

D01 Dieta podstawowa

Dla pacjentów przebywających w szpitalu, którzy nie wymagają specjalnych modyfikacji dietetycznych. Dieta spełnia zasady prawidłowego żywienia osób zdrowych i stanowi podstawę do planowania diet leczniczych,

Najważniejsze zalecenia:

• Dieta jest zbilansowana i różnorodna,
• Warzywa lub owoce są dodawane do każdego posiłku,
• Codziennie uwzględnia się produkty pełnoziarniste (co najmniej 1 posiłek dziennie) oraz mleko lub produkty mleczne w minimum 2 posiłkach,
• W każdym posiłku podawane jest źródło białka (mięso, ryby, jaja, nasiona roślin strączkowych lub ich przetwory), a ryby oraz strączki pojawiają się regularnie w jadłospisie dekadowym,
• Podstawowym źródłem tłuszczu są tłuszcze roślinne (np. olej rzepakowy),
• Ogranicza się cukry dodane i sól – napoje podawane są bez dodatku cukru (dopuszczalnie niewielka ilość w kompocie), a potrawy doprawiane głównie ziołami,
• Zaleca się techniki kulinarne sprzyjające zdrowiu: gotowanie, gotowanie na parze, duszenie, pieczenie bez tłuszczu. Potrawy smażone są ograniczone.

D02 Dieta łatwostrawna

Dla pacjentów z chorobami przewodu pokarmowego lub w okresie po zabiegu.

Najważniejsze zalecenia:

• Produkty łatwe do trawienia (gotowane, duszone, pieczone),
• Ograniczenie tłuszczów smażonych i ciężkostrawnych,
• Pieczywo pszenne i pszenno- żytnie ze względu na ograniczenie błonnika pokarmowego,
• Warzywa w formie gotowanej,
• Chude mięso, ryby, nabiał niskotłuszczowy.
• Ograniczenie przypraw ostrych i kwaśnych.

D03 Dieta z ograniczeniem łatwo przyswajalnych węglowodanów

Dla osób z cukrzycą, insulinoopornością, zaburzoną tolerancją glukozy

Najważniejsze zalecenia:

• Ogranicza się cukry proste i dodane (glukoza, fruktoza, sacharoza)
• Dieta uwzględnienia produkty o niskim indeksie glikemicznym.
• Podstawowym źródłem węglowodanów są produkty pełnoziarniste – minimum 2 porcje dziennie.
• W celu obniżenia indeksu glikemicznego produkty węglowodanowe są planowane w połączeniu z pokarmowymi źródłami białka i zdrowych tłuszczów.
• Warzywa i owoce dodawane są uwzględniane w każdym posiłku (minimum 400 g dziennie, z przewagą warzyw).
• W każdym posiłku uwzględnia się źródła białka (mięso, ryby, jaja, nasiona roślin strączkowych). W jadłospisie regularnie uwzględniane są ryby morskie i strączki.
• Podstawowym źródłem tłuszczu są tłuszcze roślinne (np. olej rzepakowy)
• Napoje podawane są bez dodatku cukru.
• Stosuje się zdrowe techniki kulinarne: gotowanie, duszenie, pieczenie bez tłuszczu; potrawy smażone ogranicza się do minimum.

D04 Dieta wegańska

Dla pacjentów wykluczających z diety wszystkie produkty pochodzenia zwierzęcego.

Najważniejsze zalecenia:

• Dieta wymaga stałego nadzoru medycznego ze względu na ryzyko niedoborów pokarmowych.
• Konieczna jest suplementacja m.in. witaminy B12, witaminy D, wapnia oraz DHA i innych składników według wskazań klinicznych.
• Każdy posiłek zawiera warzywa i/lub owoce, z przewagą warzyw; co najmniej część w postaci surowej.
• Minimum połowę produktów zbożowych stanowią produkty pełnoziarniste.
• Źródłem białka w każdym głównym posiłku są nasiona roślin strączkowych (lub ich przetwory).

D05 Dieta łatwostrawna niskotłuszczowa

Dla osób z chorobami wątroby, zapaleniem trzustki, kamicą żółciową.

Najważniejsze zalecenia:

• Dieta jest modyfikacją diety łatwostrawnej z ograniczeniem tłuszczu, szczególnie zwierzęcego i cholesterolu,
• Ogranicza się tłuszcze nasycone i produkty wysokotłuszczowe (tłuste mięsa, podroby, pełnotłuste przetwory mleczne),
• Dopuszczone są niewielkie ilości tłuszczów roślinnych bogatych w nienasycone kwasy tłuszczowe (np. olej rzepakowy, margaryna),
• Eliminuje się potrawy smażone, ciężkostrawne i wzdymające,
• Pieczywo pszenne i pszenno- żytnie ze względu na ograniczenie błonnika pokarmowego.

D06 Dieta bogatoresztkowa

Dla osób z zaparciami.

Najważniejsze zalecenia:

• Dieta jest modyfikacją diety podstawowej – ze zwiększoną zawartością błonnika pokarmowego do ok. 40–50 g/dobę.
• Zwiększona podaż błonnika pokarmowego, głównie z produktów pełnoziarnistych (pieczywo razowe, grube kasze, ryż brązowy), wybranych warzyw i owoców.
• Minimum 2 posiłki dziennie powinny zawierać produkty zbożowe z pełnego przemiału.
• Warzywa i owoce dodawane są do każdego posiłku (min. 400 g dziennie), z przewagą warzyw; większość w postaci surowej.
• Podaż płynów zwiększa się do ponad 2,5 l dziennie.

D07 Dieta bogatobiałkowa

Dla osób ze zwiększonym zapotrzebowania na białko np. z niedożywieniem, w okresie rekonwalescencji, z chorobami nowotworowymi, po zabiegach operacyjnych.

Najważniejsze zalecenia:

• Dieta jest modyfikacją diety podstawowej ze zwiększoną podażą pełnowartościowego białka.
• Każdego dnia uwzględnia się kilka porcji produktów białkowych (mięso, ryby, jaja, mleko i przetwory mleczne lub ich zamienniki).
• W każdym głównym posiłku powinno znaleźć się źródło białka, w tym także nasiona roślin strączkowych, jeśli są dobrze tolerowane.
• Mleko i przetwory mleczne się w minimum 2 posiłkach dziennie, o ile nie ma przeciwwskazań.
• Warzywa i owoce dodawane są do każdego posiłku..

D08 Dieta niskobiałkowa

Dla osób z przewlekłą chorobą nerek wymagającą ograniczenia podaży białka.

Najważniejsze zalecenia:

• Dieta jest modyfikacją diety łatwostrawnej – z kontrolowanym, ograniczonym udziałem białka do ok. 10–12% wartości energetycznej diety,
• Ograniczenie produktów bardzo bogatych w białko: dużych porcji mięsa, wędlin, serów żółtych, twarogów, roślin strączkowych,
• Zwiększenie udziału węglowodanów i tłuszczów jako źródeł energii
• Ograniczenie soli,
• Kontrolowana podaż potasu i fosforu.

D09 – D12 Diety o zmienionej konsystencji

Dla osób z zaburzeniami połykania, z chorobami jamy ustnej i przełyku, utrudnionym żuciem i gryzieniem.

Najważniejsze zalecenia:

Dieta jest modyfikacją diety łatwostrawnej, polegającą na dostosowaniu konsystencji płynów i pokarmów stałych do poziomów IDDSI (International Dysphagia Diet Standardisation Initiative) - 8-poziomowego systemu standaryzującego konsystencję pokarmów i płynów dla osób z zaburzeniami połykania

• W zleceniu diety należy wskazać dokładny poziom IDDSI (np. konsystencja płynna - poziom 2, pokarmy wilgotne rozdrobnione - poziom 5).
• Modyfikacja konsystencji obejmuje m.in. blendowanie, miksowanie, mielenie oraz stosowanie zagęszczaczy odpornych na działanie amylazy ślinowej (do płynów).
• Dieta powinna być zbilansowana i urozmaicona, z uwzględnieniem wszystkich grup produktów; podawane w formie bezpiecznej dla danego poziomu IDDSI, z przewagą gotowanych.
• Eliminuje się produkty twarde, drażniące (kwaśne, pikantne, bardzo słone), suche, kruszące się, włókniste, trudne do połknięcia a także potrawy ciężkostrawne i wzdymające.
• W przypadku braku możliwości pokrycia zapotrzebowania drogą doustną należy rozważyć doustną żywność specjalnego przeznaczenia medycznego (FSMP) lub żywienie dojelitowe – zgodnie z decyzją lekarza.

D13A Dieta z ograniczeniem białka naturalnego PKU

Dla osób z fenyloketonurią i innymi wrodzonymi zaburzeniami metabolizmu aminokwasów.

Najważniejsze zalecenia:

• Dieta polega na ścisłym ograniczeniu białka naturalnego (najczęściej <12 g/dobę),
• Podstawą żywienia są specjalistyczne preparaty białkozastępcze oraz produkty niskobiałkowe oznaczone jako PKU,
• Z tradycyjnych produktów dozwolone są głównie warzywa, owoce, ziemniaki oraz specjalne produkty zbożowe niskobiałkowe,
• Z diety wyklucza się mięso, ryby, jaja, nabiał, strączki, orzechy,
• Preferowane są tłuszcze roślinne, ogranicza się tłuszcze zwierzęce, należy ograniczyć sól i cukier dodany,
• Zaleca się techniki kulinarne: gotowanie, duszenie, pieczenie bez tłuszczu,
• Dieta wymaga stałej kontroli medycznej i dietetycznej oraz regularnego monitorowania parametrów biochemicznych.

D13B Dieta z ograniczeniem długołańcuchowych kwasów tłuszczowych

Dla osób z wrodzonymi zaburzeniami metabolizmu tłuszczów

Najważniejsze zalecenia:

• Dieta polega na istotnym ograniczeniu długołańcuchowych kwasów tłuszczowych (LCT) m.in. (masło, oleje, margaryny, śmietana),
• Źródłem tłuszczu są głównie preparaty zawierające średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe MCT,
• Preferowane są produkty niskotłuszczowe (0–0,5% tł.), chude mięso i ryby w kontrolowanych ilościach,
• Tłuszcz z produktów naturalnych powinien stanowić <10% energii diety, pozostała energia uzupełniana preparatami z MCT,
• Węglowodany stanowią główne źródło energii (55–65%),
• Dieta wymaga indywidualnego planowania i stałej kontroli medycznej i dietetycznej.

D13C Dieta ketogenna i jej modyfikacje

Dla osób: z padaczką lekooporną oraz wybranymi wrodzonymi wadami metabolizmu.

Najważniejsze zalecenia:

• Dieta polega na znacznym ograniczeniu węglowodanów, wysokim udziale tłuszczu i kontrolowanej podaży białka (np. proporcje 4:1, 3:1 lub modyfikacje).
• Jadłospis ustalany jest indywidualnie dla pacjenta według ścisłych zaleceń lekarza i dietetyka,
• Wyklucza się produkty bogate w węglowodany (cukier, mąka, kasze, ryż, ziemniaki, większość pieczywa),
• Podstawą diety są: tłuszcze (masło, śmietana, oleje), wybrane mięsa, ryby, jaja, sery oraz warzywa o niskiej zawartości węglowodanów,
• Napoje i potrawy przygotowuje się bez dodatku cukru i mąki/skrobi,
• Stosowanie specjalistycznych preparatów według wskazań,
• Dieta wymaga ścisłego monitorowania stanu klinicznego i parametrów metabolicznych.
• Terapia prowadzona jest wyłącznie pod nadzorem zespołu medycznego.

Diety eliminacyjne:

Dla osób:

• z alergią lub nietolerancją pokarmową,
• wymagających wykluczenia określonych produktów ze względów medycznych,
• których religia lub światopogląd wyklucza spożycie wybranych produktów.

Dieta może być modyfikacją każdej diety podstawowej lub leczniczej.

JA Dieta bezjajeczna

Dla osób z alergią na białko jaja.

Wyklucza się:

- jaja,
- makarony jajeczne, ciasta, lody, desery z dodatkiem jaj,
- przetwory mięsne i warzywne z dodatkiem jaj (np. pulpety, klopsy),
- produkty zawierające jaja w proszku.

Zamienniki:
- pieczywo i makarony bezjajeczne,
- mięso chude, ryby, nabiał
- warzywa bogate w żelazo (np. natka pietruszki, buraki, szpinak),

GL Dieta bezglutenowa

Dla osób z celiakią, alergią na pszenicę, nieceliakalną nadwrażliwością na gluten.

Wyklucza się:

- pszenicę, żyto, jęczmień, orkisz, owies niecertyfikowany,
- pieczywo, makarony, kasze (manna, jęczmienna, bulgur),
- produkty z dodatkiem glutenu (wędliny, sosy, zupy instant, przyprawy),
- produkty bez oznaczenia „bezglutenowe”.

Dozwolone:

- produkty z certyfikatem „bezglutenowe”,
- ryż, kukurydza, gryka, proso, amarantus, komosa ryżowa,
- mąki: ryżowa, kukurydziana, gryczana, jaglana, ziemniaczana,
- rośliny strączkowe, orzechy, nasiona,
- wafle ryżowe i chrupki kukurydziane z oznaczeniem bezglutenowym.

LA Dieta bezlaktozowa

Dla osób z nietolerancją laktozy.

Wyklucza się:

- mleko zwykłe,
- mleko w proszku i zagęszczone,
- produkty zawierające laktozę.

Dozwolone:

- mleko i produkty mleczne bez laktozy,

ML Dieta bezmleczna

Dla osób z alergią na białka mleka krowiego lub nietolerancja mleka.

Wyklucza się:

- mleko i wszystkie produkty mleczne (sery, jogurty, kefiry, masło),
- składniki mleka (kazeina, laktoalbumina, laktoglobulina),
- wołowinę i cielęcinę (w określonych przypadkach alergii).

Zamienniki:

- mięso, ryby, jaja,
- rośliny strączkowe (fasola, groch, soczewica, soja),
- pestki i nasiona (dynia, słonecznik, mak).

WE Dieta wegetariańska

Dla osób niespożywających mięsa i jego przetworów.

Wyklucza się:

- mięso i wędliny,
- podroby i konserwy mięsne,
- potrawy na wywarach mięsnych,
- smalec, boczek, słoninę.

Dozwolone (w zależności od odmiany diety):

- jaja i nabiał,
- ryby (jeśli dopuszczalne),
- rośliny strączkowe i ich przetwory (hummus),
- warzywa, owoce, kasze, ryż,
- orzechy, pestki, nasiona,
- oleje roślinne i oliwa,
- potrawy na wywarach warzywnych.

M01 Dieta ubogopotasowa

Dla pacjentów po przeszczepie nerki lub z hiperkaliemią

Najważniejsze zalecenia:

- Ograniczenie produktów bogatych w potas (banany, pomidory, ziemniaki, kakao, orzechy, suszone owoce, strączki),
- Preferowanie warzyw i owoców o niższej zawartości potasu (np. jabłka, jagody, ogórek, sałata),
- Unikanie soków warzywnych i owocowych oraz koncentratów,
- Ograniczenie czekolady i produktów kakaowych,
- Wybór produktów zbożowych o umiarkowanej zawartości potasu,
- Dieta wymaga regularnego monitorowania poziomu potasu we krwi.

M02 Dieta ubogoenergetyczna

Dla osób z chorobą otyłościową, nadwagą.

Najważniejsze zalecenia:

- Obniżona wartość energetyczna diety,
- Ograniczenie tłuszczów zwierzęcych (smażone potrawy, tłuste mięsa, wędliny, śmietana),
- Wybór chudych źródeł białka (drób, ryby, chudy nabiał, rośliny strączkowe),
- Zwiększenie spożycia warzyw (minimum 400 g dziennie),
- Ograniczenie cukru, słodyczy, słodzonych napojów,
- Uwzględnienie produktów pełnoziarnistych,
- Preferowane techniki kulinarne: gotowanie, duszenie, pieczenie,
- Dieta powinna być elementem kompleksowej terapii obejmującej m.in. aktywność fizyczną.

M03 Dieta o kontrolowanej zawartości kwasów tłuszczowych

Dla osób z chorobami sercowo-naczyniowymi, zaburzeniami lipidowymi oraz w profilaktyce chorób układu krążenia.

Najważniejsze zalecenia:

- Ograniczenie tłuszczów nasyconych (tłuste mięsa, masło, śmietana, sery żółte),
- Eliminacja tłuszczów trans (wyroby cukiernicze, fast-food, utwardzone margaryny),
- Preferowanie tłuszczów roślinnych, np. olej rzepakowy,
- Z uwzględnieniem w jadłospisie ryb morskich,
- Produkty mleczne o obniżonej zawartości tłuszczu,
- Zwiększona podaż warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych,
- Ograniczenie czerwonego mięsa i przetworów mięsnych,
- Ograniczenie cukrów prostych.

Czym zajmuje się dietetyk kliniczny?

Dietetyk kliniczny jest członkiem zespołu terapeutycznego i wspiera leczenie pacjenta poprzez odpowiednio dobrane żywienie. Jego zadaniem jest dbanie o to, aby dieta stosowana w szpitalu była dostosowana do stanu zdrowia pacjenta i wspierała proces leczenia.

Do zadań dietetyka klinicznego należy m.in.:

• ocena potrzeb żywieniowych pacjentów,
• identyfikacja ryzyka niedożywienia,
• udział w planowaniu leczenia żywieniowego pacjentów,
• monitorowanie tolerancji i skuteczności stosowanej terapii żywieniowej,
• udzielanie informacji i edukacji żywieniowej pacjentom oraz ich opiekunom,
• współpraca z lekarzami i personelem pielęgniarskim w zakresie opieki żywieniowej.

Dzięki pracy dietetyka możliwe jest lepsze dostosowanie żywienia do indywidualnych potrzeb pacjenta oraz zwiększenie skuteczności leczenia.

Kiedy pacjent może skorzystać z konsultacji dietetycznej

Konsultacja dietetyczna jest udzielana pacjentom hospitalizowanym na podstawie zlecenia w szpitalnym systemie informatycznym. Prowadzi ją wykwalifikowany dietetyk kliniczny.

Na czym polega konsultacja dietetyczna?

Konsultacja dietetyczna obejmuje w szczególności:

1. ocenę stanu odżywienia pacjenta oraz analizę dokumentacji medycznej,
2. zalecenia żywieniowe dostosowane do stanu klinicznego pacjenta, w tym:

• dobór odpowiedniej diety szpitalnej,
• modyfikację konsystencji posiłków,
• ocenę zasadności stosowania doustnej żywności specjalnego przeznaczenia medycznego,
• przedstawienie rekomendacji dotyczących żywienia dojelitowego lub pozajelitowego,

3. udokumentowanie konsultacji w historii choroby,
4. w razie potrzeby przygotowanie indywidualnych materiałów informacyjnych zawierających zalecenia dietetyczne.

Informacje żywieniowe dla pacjenta

Pacjenci objęci konsultacją dietetyczną otrzymują materiały edukacyjne przygotowane przez Dział Dietetyki, zgodne z aktualną wiedzą medyczną. Informacje te są przekazywane:

• w dniu wypisu ze szpitala

lub

• wcześniej, w trakcie hospitalizacji – jeśli wymaga tego stan pacjenta lub organizacja pracy oddziału.

Zakres przekazywanych informacji może obejmować:

• ogólne zasady zdrowego żywienia,
• zalecenia wynikające z choroby podstawowej lub chorób współistniejących,
• informacje o koniecznej modyfikacji konsystencji diety,
• wskazówki dotyczące stosowania żywności specjalnego przeznaczenia medycznego (jeśli została zalecona).

Kiedy konsultacja dietetyczna nie jest wymagana?

Konsultacja dietetyczna oraz przekazanie materiałów żywieniowych nie są wymagane w przypadku:

• hospitalizacji jednodniowej,
• przeniesienia pacjenta na inny oddział w ramach tej samej hospitalizacji,
• sytuacji, gdy stan zdrowia pacjenta uniemożliwia odebranie lub zrozumienie informacji (np. brak logicznego kontaktu, ciężki stan ogólny), w takich przypadkach, o ile jest to możliwe, materiały informacyjne przekazywane są opiekunowi prawnemu lub członkom rodziny pacjenta.

Źródło:

• https://www.efad.org/definition-of-a-dietitian/
• Thibault R, Abbasoglu O, Ioannou E, et al. ESPEN guideline on hospital nutrition. Clin Nutr. 2021;40(12):5684-5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.09.039