Niedożywienie to stan chorobowy, w którym niedobór energii, białka lub innych składników odżywczych powoduje negatywne zmiany w organizmie, takie jak osłabienie mięśni czy gorsza odporność, co zwiększa ryzyko powikłań i wydłuża rekonwalescencję. Niedożywienie szpitalne stanowi poważny problem zdrowotny, który często występuje u pacjentów hospitalizowanych.
Do najczęstszych przyczyn niedożywienia należą:
- choroby i leczenie:
- choroby nowotworowe,
- choroby przewodu pokarmowego (zaburzenia trawienia i wchłaniania),
- choroby przewlekłe (serca, nerek, płuc),
- infekcje i stany zapalne,
- leczenie operacyjne, chemioterapia, radioterapia.
- zmniejszone spożycie pokarmów:
- brak apetytu,
- nudności, wymioty, ból,
- trudności z połykaniem,
- zaburzenia smaku i węchu,
- zmęczenie i osłabienie.
- czynniki wieku i funkcjonowania:
- podeszły wiek,
- ograniczona samodzielność,
- problemy stomatologiczne,
- samotność lub trudności w przygotowaniu posiłków.
Niedożywienie często rozwija się już przed hospitalizacją, a pobyt w szpitalu może je pogłębiać, jeśli nie zostanie wcześnie rozpoznane.
Nieleczone niedożywienie ma realny wpływ na zdrowie i bezpieczeństwo pacjenta:
- osłabienie mięśni i spadek siły,
- obniżona odporność i częstsze infekcje,
- wolniejsze gojenie ran,
- większe ryzyko powikłań pooperacyjnych,
- pogorszenie tolerancji leczenia.
- dłuższy pobyt w szpitalu,
- częstsze ponowne hospitalizacje,
- gorsze rokowanie i jakość życia.
Odpowiednie leczenie niedożywienia poprawia wyniki terapii.
Niedożywienie rozwija się często „po cichu”. Pierwsze objawy, takie jak:
- spadek apetytu,
- utrata masy ciała,
- osłabienie,
- mniejsza siła mięśni,
są często bagatelizowane lub przypisywane samej chorobie. Tymczasem nawet krótki okres niedostatecznego odżywiania może uruchomić proces utraty masy mięśniowej i pogorszenia stanu ogólnego.
Wcześnie rozpoznane niedożywienie zwiększa szanse skuteczności leczenia żywieniowego. Na wczesnym etapie rozwoju niedożywienia często wystarczają:
- modyfikacja diety,
- zwiększenie wartości posiłków,
- doustne wsparcie żywieniowe.
Kiedy warto zgłosić problem? Nie czekaj – skontaktuj się z personelem medycznym, jeśli pojawią się:
- niezamierzona utrata masy ciała,
- brak apetytu utrzymujący się kilka dni,
- osłabienie i szybkie męczenie się,
- trudności z jedzeniem lub połykaniem.
Literatura:
- Cederholm T, Barazzoni R, Austin P, et al. ESPEN guidelines on definitions and terminology of clinical nutrition. Clin Nutr. 2017;36(1):49-64. doi:10.1016/j.clnu.2016.09.004.
- Bischoff SC, Austin P, Boeykens K, et al. ESPEN practical guideline: Home enteral nutrition. Clin Nutr. 2022;41(2):468-488. doi:10.1016/j.clnu.2021.10.018
- Pironi L, Boeykens K, Bozzetti F, et al. ESPEN practical guideline: Home parenteral nutrition. Clin Nutr. 2023;42(3):411-430. doi:10.1016/j.clnu.2022.12.003
- Thibault R, Abbasoglu O, Ioannou E, et al. ESPEN guideline on hospital nutrition. Clin Nutr. 2021;40(12):5684-5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.09.039
Żywienie kliniczne (leczenie żywieniowe) stanowi nieodłączny element opieki nad pacjentem. Leczenie żywieniowe to postępowanie medyczne mające na celu utrzymanie lub poprawę stanu odżywienia osób, które nie mogę pokryć zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze zwyczajową dietą. Leczenie żywieniowe obejmuje:
- ocenę stanu odżywienia (przesiewową i pogłębioną),
- ocenę zapotrzebowania na substancję odżywcze,
- podawanie odpowiednich dawek energii, białka, elektrolitów, witamin, pierwiastków śladowych i wody do przewodu pokarmowego lub drogą dożylną,
- zapewnienie optymalnego wykorzystania wybranej drogi karmienia,
- monitorowanie stanu klinicznego.
Celem leczenia żywieniowego jest nie tylko poprawa stanu odżywienia, ale także wspomaganie procesów zdrowienia i rekonwalescencji.
Literatura:
- Cederholm T, Barazzoni R, Austin P, et al. ESPEN guidelines on definitions and terminology of clinical nutrition. Clin Nutr. 2017;36(1):49-64. doi:10.1016/j.clnu.2016.09.004.
- Bischoff SC, Austin P, Boeykens K, et al. ESPEN practical guideline: Home enteral nutrition. Clin Nutr. 2022;41(2):468-488. doi:10.1016/j.clnu.2021.10.018
- Pironi L, Boeykens K, Bozzetti F, et al. ESPEN practical guideline: Home parenteral nutrition. Clin Nutr. 2023;42(3):411-430. doi:10.1016/j.clnu.2022.12.003
- Thibault R, Abbasoglu O, Ioannou E, et al. ESPEN guideline on hospital nutrition. Clin Nutr. 2021;40(12):5684-5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.09.039
Leczenie żywieniowe z użyciem żywności specjalnego przeznaczenia medycznego Food for Special Medical Purposes – FSMP DSP) jest formą leczenia żywieniowego zlecaną pacjentom, którzy mogą spożywać posiłki doustnie, ale nie są w stanie w codziennych racjach pokarmowych dostarczyć odpowiedniej ilości składników odżywczych z powodu np. w wyniku zwiększonego zapotrzebowania, w związku z gojeniem ran pooperacyjnych czy przewlekłych, osłabionego apetytu, dolegliwości bólowych, zapalenia śluzówek jamy ustnej czy ubytku uzębienia (także po chemio i radioterapii), lub zwiększonego zapotrzebowania na składniki odżywcze w wielu jednostkach chorobowych lub w trakcie zdrowienia czy rehabilitacji.
Do wskazań zastosowania FSPM zalicza się:
- Choroby nowotworowe
- Dysfagia
- Okres okołooperacyjny
- Choroby zapalne jelit
- Gastrektomia
- Przewlekłe rany
- Niedożywienie związane z chorobą (przewlekłą/ostrą)
Literatura:
- Cederholm T, Barazzoni R, Austin P, et al. ESPEN guidelines on definitions and terminology of clinical nutrition. Clin Nutr. 2017;36(1):49-64. doi:10.1016/j.clnu.2016.09.004.
- Bischoff SC, Austin P, Boeykens K, et al. ESPEN practical guideline: Home enteral nutrition. Clin Nutr. 2022;41(2):468-488. doi:10.1016/j.clnu.2021.10.018
- Pironi L, Boeykens K, Bozzetti F, et al. ESPEN practical guideline: Home parenteral nutrition. Clin Nutr. 2023;42(3):411-430. doi:10.1016/j.clnu.2022.12.003
- Thibault R, Abbasoglu O, Ioannou E, et al. ESPEN guideline on hospital nutrition. Clin Nutr. 2021;40(12):5684-5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.09.039
Żywienie dojelitowe (enteralne) jest wskazane u chorych, którzy nie mogą w wystarczającym zakresie odżywiać się drogą doustną, możliwe jest natomiast wykorzystanie dalszych odcinków przewodu pokarmowego (żołądek, jelito) do podawania składników odżywczych do przewodu pokarmowego.
Najczęstsze wskazania do żywienia enteralnego stanowią:
- Choroby neurologiczne:
- powikłanie udaru mózgu
- stwardnienie zanikowe boczne (SLA)
- miastenia i zespoły miasteniczne
- miopatie
- polineuropatie
- choroba Parkinsona
- choroba Alzheimera i inne zespoły otępienne
- stwardnienie rozsiane (SM)
- mózgowe porażenie dziecięce
- Choroby nowotworowe
- nowotwory jamy ustnej, gardła, przełyku, żołądka
- niedożywienie w przebiegu innych chorób nowotworowych
- Zapalenie trzustki, następstwa leczenia ostrego zapalenia trzustki
- Choroby zapalne jelit, zwłaszcza choroba Leśniewskiego – Crohna
- Mukowiscydoza
- Inne (np. oparzenia, choroby wątroby).
Żywienie dojelitowe powinno być́ prowadzone przy użyciu diety przemysłowej, dostosowanej do stanu chorego i jego wymagań́ metabolicznych. Do najczęściej stosowanych diet przemysłowych zaliczamy diety standardowe, wzbogacane w błonnik, bogatobiałkowe. Dieta taka w porównaniu do diety miksowanej charakteryzuje się stałym, dokładnie określonym składem, jałowością, łatwością podania. Jest wolna od składników, które potencjalnie mogą powodować nietolerancję pokarmową np. laktozy.
Literatura:
- Cederholm T, Barazzoni R, Austin P, et al. ESPEN guidelines on definitions and terminology of clinical nutrition. Clin Nutr. 2017;36(1):49-64. doi:10.1016/j.clnu.2016.09.004.
- Bischoff SC, Austin P, Boeykens K, et al. ESPEN practical guideline: Home enteral nutrition. Clin Nutr. 2022;41(2):468-488. doi:10.1016/j.clnu.2021.10.018
- Pironi L, Boeykens K, Bozzetti F, et al. ESPEN practical guideline: Home parenteral nutrition. Clin Nutr. 2023;42(3):411-430. doi:10.1016/j.clnu.2022.12.003
- Thibault R, Abbasoglu O, Ioannou E, et al. ESPEN guideline on hospital nutrition. Clin Nutr. 2021;40(12):5684-5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.09.039
Żywienie pozajelitowe (parenteralne) polega na dożylnym podaniu choremu wszystkich niezbędnych do życia i leczenia składników odżywczych i wody w specjalnej sterylnej mieszaninie odżywczej – wieloskładnikowej kroplówce. W mieszaninie znajdują się aminokwasy, glukoza, emulsja tłuszczowa, elektrolity, witaminy, pierwiastki śladowe oraz woda. Pacjenci wymagający żywienia pozajelitowego w wielu przypadkach nie mogą (stale lub przez okres czasu) być żywieni z wykorzystaniem przewodu pokarmowego. Nie zastosowanie żywienia pozajelitowego prowadzi do rozwijania objawy niedożywienia, wyniszczenia, a w konsekwencji śmierci.
Żywienie pozajelitowe jest stosowane m.in w.:
- niewydolnością przewodu pokarmowego, w której na skutek choroby dochodzi do zmniejszenia lub całkowitej utraty zdolności trawienia i wchłaniania poniżej minimum niezbędnego do życia,
- zostrzeniach choróba zapalnych jelit np. choroby Leśniowskiego -Crohna (np. zaostrzenie choroby Crohna, popromienne zapalenie jelit),
- zespole krótkiego jelita,
- przetok przewodu pokarmowego obficie wydzielających,
- zespołach złego wchłaniania,
- niedrożności przewodu pokarmowego (np. wskutek zrostów pooperacyjnych lub procesu nowotworowego),
- stanach po rozległych urazach przewodu pokarmowego,
- ostrym zapaleniu trzustki o ciężkim przebiegu,
- ciężkich oparzenia,
- skrajnym wyniszczeniu,
- okresie okołooperacyjnym.
Literatura:
- Cederholm T, Barazzoni R, Austin P, et al. ESPEN guidelines on definitions and terminology of clinical nutrition. Clin Nutr. 2017;36(1):49-64. doi:10.1016/j.clnu.2016.09.004.
- Bischoff SC, Austin P, Boeykens K, et al. ESPEN practical guideline: Home enteral nutrition. Clin Nutr. 2022;41(2):468-488. doi:10.1016/j.clnu.2021.10.018
- Pironi L, Boeykens K, Bozzetti F, et al. ESPEN practical guideline: Home parenteral nutrition. Clin Nutr. 2023;42(3):411-430. doi:10.1016/j.clnu.2022.12.003
- Thibault R, Abbasoglu O, Ioannou E, et al. ESPEN guideline on hospital nutrition. Clin Nutr. 2021;40(12):5684-5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.09.039
Leczenie żywieniowe w domu to medyczne wsparcie żywieniowe realizowane poza szpitalem dla pacjentów, którzy z powodu choroby nie są w stanie spożywać wystarczającej ilości pokarmów drogą naturalną lub nie mogą prawidłowo wchłaniać składników odżywczych. Taka terapia może być dojelitowa (przez zgłębnik nosowo- żołądkowy/gastrostomię/jejunostomię) lub pozajelitowa i ma na celu zapobieganie lub leczenie niedożywienia, poprawę stanu odżywienia oraz jakości życia pacjenta.
Dla wielu osób kontynuowanie leczenia żywieniowego w domu oznacza:
- bezpieczeństwo i komfort życia w znanym otoczeniu,
- zmniejszenie liczby hospitalizacji i ryzyka powikłań,
- możliwość powrotu do codziennych aktywności,
- stałe i regularne monitorowanie stanu zdrowia oraz skuteczności terapii.
Technologie i rozwiązania stosowane dziś w leczeniu żywieniowym pozwalają na bezpieczne i efektywne dostarczanie składników odżywczych nawet u osób z poważnymi schorzeniami, pod warunkiem odpowiedniej opieki medycznej i nadzoru specjalistów.
Leczenie żywieniowe w warunkach domowych jest wskazane, gdy pacjent jest w stanie stabilnym i kwalifikuje się do kontynuacji leczenia żywieniowego poza szpitalem
Rodzaje leczenia żywieniowego w domu:
- Żywienie dojelitowe (HEN – Home Enteral Nutrition)
To podaż specjalnych diet przemysłowych przez zgłębnik do żołądka lub jelita. Stosuje się je, gdy przewód pokarmowy nadal działa, ale pacjent nie może jeść wystarczająco doustnie.
- Żywienie pozajelitowe (HPN – Home Parenteral Nutrition)
To terapia stosowana, gdy przewód pokarmowy nie jest zdolny do przyswajania składników odżywczych lub gdy istnieje poważne ryzyko jego niewydolności. Składniki odżywcze podawane są bezpośrednio do krwiobiegu przez dostęp naczyniowy
Pacjent w leczeniu żywieniowym w domu otrzymuje:
- indywidualny plan leczenia żywieniowego,
- szkolenia dla pacjenta i opiekunów z obsługi dostępu żywieniowego oraz sprzętu,
- regularne wizyty i konsultacje medyczne,
- dostawę preparatów specjalistycznych i sprzętu,
- stały kontakt z poradnią.
W Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym Nr 4 w Lublinie działa Ośrodek Leczenia Żywieniowego, który wspiera pacjentów zarówno w trakcie hospitalizacji, jak i po wypisie do domu. To jeden z referencyjnych ośrodków leczenia żywieniowego w Polsce oraz jedyny tego typu ośrodek w regionie, zapewniający kompleksową i specjalistyczną opiekę nad chorymi wymagającymi leczenia żywieniowego.
W ramach Ośrodka oferuje się:
- kwalifikację do leczenia żywieniowego (dojelitowego lub pozajelitowego),
- ustalenie indywidualnego planu leczenia oraz monitorowanie postępów terapii,
- szkolenia rodzin i opiekunów z zakresu bezpiecznego prowadzenia leczenia w warunkach domowych,
- opiekę multidyscyplinarną (lekarze, pielęgniarki, dietetycy).
Kontakt:
lokalizacja: Budynek Poradni Specjalistycznych (STREFA L), poziom -1, gabinety P02, P07
Telefony:
rejestracja - 81 718 21 21
gabinet - 781 887 232 lub 781 887 246
gabinet fax - 81 724 45 64
Literatura:
- Cederholm T, Barazzoni R, Austin P, et al. ESPEN guidelines on definitions and terminology of clinical nutrition. Clin Nutr. 2017;36(1):49-64. doi:10.1016/j.clnu.2016.09.004.
- Bischoff SC, Austin P, Boeykens K, et al. ESPEN practical guideline: Home enteral nutrition. Clin Nutr. 2022;41(2):468-488. doi:10.1016/j.clnu.2021.10.018
- Pironi L, Boeykens K, Bozzetti F, et al. ESPEN practical guideline: Home parenteral nutrition. Clin Nutr. 2023;42(3):411-430. doi:10.1016/j.clnu.2022.12.003
- Thibault R, Abbasoglu O, Ioannou E, et al. ESPEN guideline on hospital nutrition. Clin Nutr. 2021;40(12):5684-5709. doi:10.1016/j.clnu.2021.09.039