Żywienie przed i po operacji

Prehabilitacja to kompleksowe przygotowanie pacjenta do operacji, którego celem jest zwiększenie jego odporności organizmu, poprawa stanu odżywienia i zmniejszenie ryzyka powikłań pooperacyjnych. Pojęcie to obejmuje żywienie, ćwiczenia fizyczne i wsparcie psychologiczne jako integralne elementy opieki okołooperacyjnej.

Dlaczego warto stosować prehabilitację?

Pacjenci z niedożywieniem, osłabieniem, utratą masy ciała lub ograniczoną sprawnością fizyczną mają większe ryzyko powikłań po operacji i dłuższy czas rekonwalescencji. ESPEN podkreśla, że ocena stanu odżywienia i wprowadzenie odpowiednich interwencji żywieniowych przed zabiegiem może znacznie poprawić wyniki leczenia.

Kluczowe zasady żywienia w prehabilitacji:

Wczesna ocena ryzyka żywieniowego — screening z wykorzystaniem narzędzi takich jak NRS 2002 czy SGA pozwala szybko zidentyfikować niedożywionych lub zagrożonych pacjentów.
Unikanie długiego głodzenia przed operacją — dopuszcza się picie klarownych płynów do 2 godzin i lekkich posiłków do 6 godzin przed znieczuleniem.
Optymalizacja stanu odżywienia przed zabiegiem — u pacjentów z wysokim ryzykiem lub niedożywionych zaleca się 10–14 dni wsparcia żywieniowego drogą doustną lub dojelitową.
Suplementy i immunożywienie — gdy dieta nie pokrywa potrzeb, warto rozważyć preparaty ONS lub immunożywienie (z argininą, kwasami omega-3), co może wspierać układ odpornościowy i gojenie.
Wczesne żywienie po zabiegu — jak najszybszy powrót do żywienia doustnego i kontynuacja wsparcia żywieniowego poprawia regenerację i skraca pobyt w szpitalu.

Korzyści prehabilitacji żywieniowej

zmniejszenie ryzyka powikłań pooperacyjnych,
krótszy czas hospitalizacji,
lepsza funkcja mięśniowa i tolerancja leczenia,
większa odporność metaboliczna i immunologiczna pacjenta.

Literatura:
Weimann A, Bezmarevic M, Braga M, et al. ESPEN guideline on clinical nutrition in surgery - Update 2025. Clin Nutr. 2025;53:222-261. doi:10.1016/j.clnu.2025.08.029

Artykuł Prehabilitacja żywieniowa – jak wzmocnić pacjenta przed operacją - materiał do pobrania - plik PDF (405 KB)

We współczesnej opiece okołooperacyjnej dąży się do maksymalnego skrócenia czasu głodzenia pacjenta zarówno przed operacją jak i po niej. Żywienie pacjenta przed zabiegiem operacyjnym powinno pokrywać jego indywidualne zapotrzebowanie na energię oraz wszystkie niezbędne składniki odżywcze (tj. białka, tłuszcze, węglowodany, witaminy i składniki mineralne). W przypadku braku przeciwwskazań zdrowotnych na minimum 14 dni przed planowanym zabiegiem operacyjnym zaleca się wdrożenie diety bogatobiałkowej, bogatobłonnikowej. Optymalnie proces prehabilitacji może trwać nawet 4-6 tygodni. Podaż białka w diecie powinna wynosić 1,2- 1,8 g/kg m.c./dobę. Natomiast zalecana ilość błonnika według WHO powinna wynosić 27-40 g/dobę. Podaż produktów bogatych w błonnik należy zwiększać stopniowo, przy jednoczesnym zwiększaniu ilości przyjmowanych płynów aby uniknąć wystąpienia zaparć i wzdęć. Z uwagi na zalecane zwiększenie w diecie podaży produktów będących źródłem błonnika należy zadbać o odpowiednią podaż płynów w ciągu dnia - min. 2 l/ dobę.

W przypadku pacjentów poddawanych dużym zabiegom operacyjnym i/lub pacjentom niedożywionym na min. 7-14 dni przed planowanym zabiegiem operacyjnym należy uwzględnić fortyfikację diety w FSMP z dodatkiem substancji immunomodulujących (tj. kwasy omega-3, DPA, EHA, arginina, glutamina). Zalecana podaż preparatów diet przemysłowych to 2 x1 porcja na dobę - najlepiej spożywać je pomiędzy posiłkami.

Po przyjęciu pacjenta do szpitala nie zaleca się rutynowego głodzenia pacjentów. Według wytycznych protokołu ERAS zalecana jest:

6-godzinna przerwa w przyjmowaniu pokarmów stałych,
2-godzinna w przyjmowaniu klarownych płynów.

Zachęcanie pacjentów do spożywania klarownych płynów (do 2 h przed zabiegiem) wpływa korzystnie na nawodnienie i gospodarkę elektrolitową pacjenta. Dodatkowo jednym z głównych elementów protokołu opartego na zasadach ERAS jest podanie pacjentowi wysokowęglowodanowego napoju na 2–3 godziny przed zabiegiem operacyjnym. Zgodnie z wytycznymi krajowych i zagranicznych towarzystw anestezjologicznych postępowanie to jest całkowicie bezpieczne i nie zwiększa ryzyka rozwoju powikłań związanych ze znieczuleniem ogólnym. Wysokowęglowodanowy napój ma dla pacjentów przede wszystkim znaczenie metaboliczne. Według dostępnych publikacji takie postępowanie może wpływać pozytywnie na zachowanie pierwotnej siły mięśniowej u pacjentów. Dodatkowo może przyspieszać powrót perystaltyki jelit po zabiegu. Spożycie takiego napoju w dniu zabiegu ma również zalety psychologiczne, m.in. zmniejsza lęk pacjenta, może również eliminować dyskomfort związany z odczuciem suchości w ustach. Zaleca się podaż około 400 ml bogatowęglowodanowego napoju na 2–3 godzin przed planowaną operacją. Jeśli zabieg się opóźnia, pacjent powinien otrzymywać co godzinę 200 ml napoju aż do 2 godzin przed zabiegiem.

Autorka tekstu: mgr Patrycja Mielniczuk – Kozak, Zakład Żywienia Klinicznego Uniwersytet Medyczny w Lublinie, Dział Dietetyki USK 4 w Lublinie

Literatura:

Banasiewicz, T., Kobiela, J., Cwaliński J., et al. (2023). Rekomendacje w zakresie stosowania prehabilitacji, czyli kompleksowego przygotowania pacjenta do zabiegu operacyjnego. Pol Przegl Chir, 95(4), 61-91.
Kłęk, S., Rymarowicz, J., Sobocki J., et al. (2023). Wytyczne nowoczesnej opieki okołooperacyjnej dla zabiegów planowych: konsensus panelu ekspertów. Pol Przegl Chir, 95(5), 1-13.
Pisarska M. (2015). Protokół ERAS (enhanced recovery after surgery) – współczesna kompleksowa formuła opieki okołooperacyjnej dla poprawy wyników leczenia. Medycyna praktyczna. Dostęp z dn. 12.03.2026 r.

Artykuł Dieta w okresie bezpośrednio poprzedzającym duże zabiegi operacyjne - materiał do pobrania - plik PDF (2,95 MB)

Każde przerwanie ciągłości tkanek zwiększa zapotrzebowanie białkowo-energetyczne pacjenta. W zależności od rodzaju rany, rozległości oraz mechanizmu jej powstania czas gojenia może być zróżnicowany. Odpowiednie postępowanie żywieniowe, szczególnie w okresie rekonwalescencji, odgrywa kluczową rolę w procesie prawidłowego gojenia ran.

Warto zaznaczyć, że zapotrzebowanie białkowo-energetyczne zmienia się w zależności od aktualnego stanu odżywienia pacjenta. Występowanie ran przewlekłych może znacząco wpływać na zwiększenie zapotrzebowania energetycznego (do 35-40 kcal/kg m.c.) oraz białkowego organizmu (do 1,5-2 g/kg m.c.).

Dostarczenie wraz z dietą podstawowych składników odżywczych tj. białka, tłuszcze, węglowodany, witaminy i składniki mineralne jest kluczowe w procesie prawidłowego gojenia ran, jednak coraz częściej podkreśla się istotne znaczenie składników poprawiających funkcjonowanie układu odpornościowego, a także stymulujących procesy gojenia tj. cynku, selenu, niektórych aminokwasów (np. argininy, glutaminy), witamina A, witaminy C oraz kwasów tłuszczowych omega-3.

CYNK

Jeden z mikroelementów niezbędnych w procesie prawidłowego podziału i wzrostu komórek, w tym także komórek skóry, co może znacząco wpływać na poprawę procesów gojenia ran. Wspiera działanie układu odpornościowego oraz bierze udział w kontroli stanu zapalnego, w przypadku wystąpienia zakażenia rany.
Produkty bogate w cynk:

mięso i owoce morza: ostrygi, wątróbka wołowa, wątróbka cielęca, chuda wołowina
jaja, sery żółte (w ograniczonych ilościach)
nasiona roślin strączkowych: fasola biała, soczewica, groch
produkty zbożowe (szczególnie pełnoziarniste): otręby pszenne, kasza gryczana, chleb żytni razowy
orzechy i nasiona: pestki dyni, migdały, sezam, orzechy nerkowca, nasiona słonecznika
kakao, gorzka czekolada

SELEN

Mikroelement niezbędny do prawidłowego funkcjonowania enzymów oksydacyjnych, które odpowiadają za ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym i wspierają proces regeneracji tkanek.

Produkty bogate w selen:

orzechy brazylijskie - najbogatsze źródło
mięso, ryby owoce morza: wątróbka cielęca, drobiowa (w ograniczonych ilościach), chuda wołowina, tuńczyk, halibut, łosoś, makrela, śledź, ostrygi, krewetki, małże
jaja
nasiona roślin strączkowych: fasola biała, soczewica, ciecierzyca
pełnoziarniste produkty zbożowe: makaron pełnoziarnisty, kasza gryczana, kasza jęczmienna pęczak, ryż brązowy, chleb żytni razowy, płatki owsiane, otręby pszenne
orzechy i nasiona: nasiona słonecznika, orzechy nerkowca, orzechy włoskie

ARGININA

Odgrywa kluczową rolę w przemianach azotu biorąc tym samym udział m.in. w syntezie białek, przemianach energetycznych w komórce, syntezie tlenku azotu i poliamin. Ze względu na pełnienie istotnych funkcji w naszym organizmie arginina uważana jest za warunkowo niezbędny aminokwas. Oznacza to, że w sytuacjach patofizjologicznych tj. rozległe urazy lub ciężkie infekcje, zdolność organizmu do jej endogennej syntezy staje się niewystarczająca. Z tego względu argininę należy dostarczać wraz z dietą, ponieważ jej niedobór wywołuje natychmiastową hiperamonemię, zaburzając tym samym syntezę białek a w konsekwencji wydłużenie procesu gojenia ran.

Produkty bogate w argininę:

mięso: indyk, kurczak, cielęcina, chuda wołowina, chuda wieprzowina
ryby i owoce morza: łosoś, tuńczyk, dorsz, krewetki
jaja i produkty mleczne: mleko, jogurt, ser żółty (w ogniczonych ilościach)
produkty zbożowe (szczególnie pełnoziarniste): kasza gryczana, kasza jaglana, płatki owsiane
nasiona roślin strączkowych: soja, soczewica, ciecierzyca, fasola
orzechy i nasiona: pestki dyni, nasiona słonecznika, sezam, orzechy: włoskie, laskowe, pekan, arachidowe, nerkowca, brazylijskie, migdały
(należy pamiętać, że orzechy i nasiona są produktami o wysokiej wartości energetycznej - spożywanie ich w nadmiernych ilościach może przyczynić się do wzrostu masy ciała prowadząc nawet do nadwagi i otyłości)

GLUTAMINA

Stanowi istotny substrat energetyczny dla komórek układu odpornościowego oraz enterocytów. Wspiera utrzymanie integralności bariery jelitowej, a jako niezbędny prekursor bierze udział w wytwarzaniu podstawowego wewnątrzkomórkowego antyoksydantu, czyli glutationu.

Produkty bogate w glutaminę:

mięso i ryby: kurczak, indyk, chuda wołowina, łosoś
jaja, sery żółte (np. parmezan - w ograniczonych ilościach)
tofu, fasola, soczewica
produkty zbożowe: produkty z pszenicy durum, pieczywo pełnoziarniste, mąka pełnoziarnista, mąka orkiszowa, płatki owsiane
migdały, orzechy: nerkowca, ziemne, włoskie, laskowe, pistacje
warzywa: kapusta czerwona, szpinak, natka pietruszki

WITAMINA A

Wspomaga wzrost i różnicowanie komórek oraz bierze udział w produkcji kolagenu. Ze względu na swoje silne właściwości antyoksydacyjne chroni komórki przed uszkodzeniami wywołanymi przez wolne rodniki wspierając tym samym proces gojenia. Dodatkowo wspiera barierę ochronną skóry, co wpływa na zmniejszenie ryzyka zakażenia/infekcji.

Produkty bogate w witaminę A:

W żywności witamina A występuje w dwóch formach:

Retinol, czyli aktywna forma witaminy A - występuje w produktach pochodzenia zwierzęcego.
Występuje m.in. w podrobach (szczególnie wątróbce), jajach, niektórcy ryby morskie (np.tuńczyk), masło, tran, tłuste sery
Beta-karoten, czyli najsilniejszy prekursor witaminy A - występuje w produktach pochodzenia roślinnego (witamina A oraz beta-karoten rozpuszczają się w tłuszczach, z tego względu, aby organizm mógł efektywnie wykorzystać beta-karoten należy dodać do potrawy niewielką ilość tłuszczu np. oliwy z oliwek, oleju, masła czy orzechów).

Znajdziesz go w warzywach i owocach tj. marchew, bataty, dynia, czerwona papryka, natka pietruszki, jarmuż, szpinak, boćwina, szczaw, morele, melon, brzoskwinie, śliwki

WITAMINA C

Bierze udział w produkcji kolagenu oraz pełni ważną funkcję w procesie regeneracji tkanek. Odgrywa kluczową rolę w ochronie komórek przed uszkodzeniami wywołanymi przez wolne rodniki. Uczestniczy także w procesie naprawy skóry poprzez stymulowanie migracji fibroblastów i keratynocytów. Ponadto zwiększa wchłanianie żelaza, niezbędnego do syntezy czerwonych krwinek i transportu tlenu.

Produkty bogate w witaminę C:
owoce: czarna porzeczka, acerola, dzika róża, rokitnik, kiwi, truskawki, pomarańcze, cytryny
warzywa: natka pietruszki, papryka żółta i czerwona, jarmuż, brukselka,
brokuły, kalafior - ze względu na duże straty witaminy C w procesie gotowania sugeruje się gotowanie al dente lub gotowanie na parze

KWASY OMEGA-3

Wykazują działanie przeciwzapalne. Poprzez regulację odpowiedzi zapalnej i funkcji immunologicznych stanowią ważny element w procesie gojenia ran. Według badań suplementacja kwasów tłuszczowych EPA i DHA może przyspieszyć proces gojenia.

Produkty bogate w kwasy omega-3:

tłuste ryby morskie: łosoś, śledź, makrela, sardynki
owoce morza
oleje roślinne: oliwa z oliwek, olej rzepakowy, olej lniany
orzechy, pestki, nasiona np. orzechy włoskie, siemię lniane

Realizacja zapotrzebowania białkowo-energetycznego w przypadku pacjentów niedożywionych i/lub zagrożonych niedożywieniem może okazać się niemożliwe wyłącznie dietą doustną. Z tego względu warto wzbogacić dietę w preparaty specjalnego przeznaczenia medycznego (ang. Food for Special Medical Purposes, FSMP). Dobór odpowiedniego preparatu powinien zależeć od indywidualnych potrzeb danego pacjenta. Rekomenduje się przyjmowanie 1-3 porcji diet przemysłowych w ciągu dnia, najlepiej pomiędzy posiłkami.

Autorka: mgr Klaudia Boczkowska, Dział Dietetyki, USK 4 w Lublinie

Bibliografia:

Gajek M.D., Oskwarek U.M., Panz W.T., Kłęk S. - Znaczenie i rola interwencji żywieniowej we wspomaganiu leczenia ran przewlekłych w onkologii. Postępy żywienia klinicznego, 2025; 20: s. 90-97.
Kłęk S. - Recomed Skin - leczenie ran pooperacyjnych. Leczenie żywieniowe, 2025, NR 2 (5), s. 36-40.
Wnęk D.: Witamina A - źródła, właściwości, działanie, skutki niedoboru. Medycyna Praktyczna. Dostęp z dn. 14.03.2026 r.

Artykuł Dieta w okresie rekonwalescencji - jak wspierać gojenie ran - materiał do pobrania - plik PDF (2,20 MB)

Prawidłowy przebieg procesu gojenia się ran zależy od wielu czynników ogólnoustrojowych i miejscowych. Stan odżywienia odgrywa niezbędną rolę w regeneracji tkanek. Niedobory energii, białka czy makroskładników znacząco spowalniają gojenie i sprzyjają powstawaniu ran przewlekłych. Właściwie dobrana dieta, a w niektórych przypadkach leczenie żywieniowe, może stanowić istotne wsparcie w terapii i przyśpieszyć proces gojenia.

Czynniki wpływające na proces gojenia się rany, na które należy zwrócić uwagę to :

Rodzaj i wielkość rany (znaczenie ma czynnik, który doprowadził do powstania rany oraz jej wielkość i głębokość).
Stan zdrowia pacjenta (liczba i rodzaj schorzeń współistniejących np. cukrzyca).
Stan odżywienia pacjenta (niedożywienie, sarkopenia).
Wiek pacjenta
Dieta
Jakość opieki nad raną (sposób pielęgnacji rany).

Jednym z ważniejszych elementów mających kluczowe znaczenie w gojeniu się ran jest sposób odżywiania. W każdej prawidłowo zbilansowanej diecie powinny znaleźć się odpowiednie składniki odżywcze tj. : białko, tłuszcze, węglowodany oraz składniki mineralne i witaminy.

Dlaczego białko jest tak istotnym elementem w naszym codziennym jadłospisie?

Białko jest najważniejszym materiałem budulcowym ludzkiego organizmu. Pełni funkcje transportowe (np. jako hemoglobina) dostarczając tlen i składniki odżywcze do wszystkich komórek. Odgrywa rolę regulującą (np. enzymy, hormony) oraz bierze udział w reakcjach układu odpornościowego ( np. pod postacią przeciwciał). Ponadto białko to fundament w przywracaniu ciągłości uszkodzonych tkanek. Często skupiając się na maściach i plastrach zapominamy, że bez prawidłowej podaży białka nie odbudujemy naruszonych i przerwanych tkanek naszego organizmu.

Powodów dlaczego białko jest tak ważne w gojeniu się ran jest wiele m.in. :

Produkcja kolagenu – białko jest niezbędne do produkcji kolagenu, który jest głównym składnikiem tkanki łącznej, która buduje nową skórę i wypełnia ranę.

Regeneracja tkanek – aminokwasy z których zbudowane jest białko zapewniają niezbędne podziały komórek i odbudowę komórek skóry oraz naczyń krwionośnych. Badania naukowe potwierdzają, że szczególnym aminokwasem biorącym udział w przyśpieszeniu gojenia się ran jest arginina. Naturalne źródła tego aminokwasu znajdziemy w produktach tj.: mięso, ryby, jaja, nabiał,
pestki dyni, słonecznika, sezam, orzechy, nasiona roślin strączkowych, produkty pełnoziarniste.

Obrona przed zakażeniem – białko jest niezbędne do produkcji przeciwciał i komórek układu odpornościowego, które chronią organizm przed zakażeniem.

Zapobieganie powikłaniom – niedobór białka (niski poziom albumin) może prowadzić do powstania trudno gojących się ran, odleżyn i obrzęków.

Zapotrzebowanie na białko różni się w zależności od wieku, płci, poziomu aktywności fizycznej oraz stanu zdrowia. Podaż białka u osób dorosłych powinna wynosić 0,8-1 g/kg masy ciała dziennie. Podaż białka w diecie osób w okresie pooperacyjnym ulega zwiększeniu i wynosi 1,5 – 2,0 g/kg masy ciała dziennie.

Białko jest składnikiem występującym w różnych produktach spożywczych, zarówno pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego. Jednak sama obecność białka w produkcie nie czyni go jego dobrym źródłem. W zależności od jego pochodzenia np. kurczak, biała fasola czy pomidor, skład aminokwasów będzie różny. Najbardziej zbliżony do ludzkiego występuje w produktach zwierzęcych, co przekłada się na ich lepsze wykorzystanie, tzw. wysoką wartość odżywczą. Warto jednak pamiętać, że odpowiednią pulę aminokwasów można uzyskać również poprzez kombinację produktów roślinnych.

Dobrym źródłem białka o wysokiej wartości odżywczej będą:

produkty pochodzenia zwierzęcego: mleko i jego przetwory, jajka, mięso, ryby i owoce morza
produkty pochodzenia roślinnego: nasiona roślin strączkowych m.in. soczewica, ciecierzyca, fasola, groch, bób.

Warto podkreślić, że w przypadku braku możliwości pokrycia zapotrzebowania na białko drogą doustną należy skorzystać z żywności specjalnego przeznaczenia medycznego w formie żywności medycznej (ang. Food for Special Medical Purposes, FSMP. Jeśli w dalszym ciągu dieta doustna fortyfikowana w FSMP nie będzie wystarczająca wskazane jest rozważenie wdrożenia odpowiedniego leczenia żywieniowego.

Autorka tekstu: mgr Joanna Łabęcka, Dział Dietetyki USK 4 w Lublinie

Literatura:

Sobotka L(red) Podstawy żywienia klinicznego. Edycja czwarta. Scientifica, Kraków 2013, Żywienie i gojenie ran, s.725 – 735.
Kłęk S. Leczenie ran pooperacyjnych. Leczenie żywieniowe NR 2 (5) 2025, s. 36 – 40.

Aktualności